Johanna Ray Vollhardt
Doç. Dr.

 

Başlangıcından bu yana bir disiplin olarak sosyal psikoloji, gruplar arası ve gruplar içi barış ve şiddetle ilgili pek çok konuyla ilgilenmiştir. Sosyal psikologlar dönemin politik çatışmalarından etkilenerek önyargının, saldırganlığın, gruplar arasındaki çatışmanın veya otoriteye itaatin şiddeti nasıl etkileyeceği konularının yanı sıra, üst düzey hedefler ve gruplar arası temas gibi araçların gruplar arası çatışmayı iyileştirmek ve çatışmanın üstesinden gelmek için nasıl kullanılabileceği konularını da ele almışlardır. Böylece, sosyal psikoloji hem olumsuz hem de olumlu barışın katalizörleri ve engellerini, diğer bir deyişle şiddetin yokluğunu ve sosyal adaletin varlığını göreli olarak incelemişlerdir (Cohrs ve Boehnke, 2008). Sosyal-psikolojik teoriler, barış psikolojisi ve çatışma çözümünü beslerken; karşılıklı örtüşme ve etki aracılığıyla barış ve çatışmayla ilgili meseleler de sosyal psikoloji içerisinde “sosyal-psikolojik barış araştırmaları” olarak nitelendirilebilecek önemli miktarda araştırmayı oluşturan sosyal psikolojiyi şekillendirmektedir (Vollhardt ve Bilali, 2008).

Bazı bilim insanları sosyal psikolojinin barış ve şiddeti çalışmak için benzersiz bir donanıma sahip olduğunu bile ileri sürmektedirler. Kişi × durum etkileşimlerinin incelenmesi olarak sosyal psikolojinin bildik kavramsallaştırılması, barış ve şiddetle ilgili psikolojik çalışmalar için gerekli olan bireysel ve toplumsal düzeydeki faktörlerin karşılıklı etkileşiminin analiz edilmesine işaret etmektedir (Pettigrew, 1998). Buna göre, sosyal-psikolojik barış araştırmalarının ele aldığı tipik sorular, şiddeti azatma ve önlemenin yanı sıra, duygusal veya bilişsel değişkenlerin ve durumsal faktörlerin, birlikte şiddeti nasıl etkilediği ve hangi tutum ve davranışların barış ve sosyal adaletle ilişkili olduğu üzerine yoğunlaşmaktadır. (Düşman imajları, sosyal sınıflandırma, insanlıktan çıkarma gibi) bilişsel süreçlerin aracıları da sosyal-psikolojik barış araştırmaları kapsamında incelenir ve Pettigrew (1998), sosyal psikolojinin barış ve çatışma üzerine yaptığı çalışmalarla bu aracı süreçlerin sistematik bir şekilde incelenmesinin, “benzersiz bir katkı” (s. 666) olduğuna dikkat çekmektedir. Sosyal-psikolojik barış araştırmaları, sadece analizin mikro (örn., bir kişinin yıkıcı tutumları veya saldırgan eğilimi) veya makro düzeyine (örn., çatışma veya barışa neden olan toplumsal yapıları analiz ederek) odaklanmak yerine, mikro ve makro seviyedeki analizler arasında köprü kurarak mezo analiz düzeyine hitap edebilmekte ve sosyal meselelerle ilgili tutumların yanı sıra grup içi ve gruplar arası süreçleri içerebilmektedir (Pettigrew, 1998).aşlangıcından bu yana bir disiplin olarak sosyal psikoloji, gruplar arası ve gruplar içi barış ve şiddetle ilgili pek çok konuyla ilgilenmiştir. Sosyal psikologlar dönemin politik çatışmalarından etkilenerek önyargının, saldırganlığın, gruplar arasındaki çatışmanın veya otoriteye itaatin şiddeti nasıl etkileyeceği konularının yanı sıra, üst düzey hedefler ve gruplar arası temas gibi araçların gruplar arası çatışmayı iyileştirmek ve çatışmanın üstesinden gelmek için nasıl kullanılabileceği konularını da ele almışlardır. Böylece, sosyal psikoloji hem olumsuz hem de olumlu barışın katalizörleri ve engellerini, diğer bir deyişle şiddetin yokluğunu ve sosyal adaletin varlığını göreli olarak incelemişlerdir (Cohrs ve Boehnke, 2008). Sosyal-psikolojik teoriler, barış psikolojisi ve çatışma çözümünü beslerken; karşılıklı örtüşme ve etki aracılığıyla barış ve çatışmayla ilgili meseleler de sosyal psikoloji içerisinde “sosyal-psikolojik barış araştırmaları” olarak nitelendirilebilecek önemli miktarda araştırmayı oluşturan sosyal psikolojiyi şekillendirmektedir (Vollhardt ve Bilali, 2008).

Sosyal-psikolojik barış araştırmalarının odağı, zamanın ruhu ve belirli bir yer veya dönemdeki çatışmaların doğası tarafından şekillenmektedir (Christie, 2006). Örneğin, Soğuk Savaş dönemindeki araştırmalar ya hep ya hiç niteliğindeki çatışmalara, caydırıcılığa ve karar verme gibi konular üzerine odaklanmışken, son yirmi yılda etno-politik ve dini çatışmalarda sosyal kimliğin rolü üzerine araştırmalarda artış söz konusudur ve daha yakın zamanlardan itibaren sosyal psikolojide terörizm üzerine araştırmalar yapılmaya başlanmıştır. Ayrıca, yirmi birinci yüzyılda etnik kitlesel şiddetlerin sonrasında insan hakları ihlalleri, mağduriyet ve uzlaşma konularına vurgunun artmasıyla bu konular Journal of Personality and Social Psychology (Kişilik ve Sosyal Psikoloji Dergisi) (örn. Shnabel ve Nadler, 2008) gibi alanın ana akım dergilerine de yavaş yavaş girmeye başlamıştır.

Sosyal-Psikolojik Barış Araştırmalarında Çalışma Sahaları

 

 

Galtung’un olumlu ve olumsuz barış arasındaki ayrımını takiben,[ii] Cohrs ve Boehnke (2008) daha ileri düzeyde olumsuz ya da olumlu barışı önleyen süreçler ve faktörler üzerine yapılan sosyal-psikolojik araştırmalarla (engeller), olumlu veya olumsuz barışı teşvik eden süreçler ve faktörler üzerine yapılan araştırmaları (katalizörler) birbirinden ayırmışlardır. Bazı faktörler hem olumsuz hem de olumlu barışa katkıda bulundukları için, bu kategoriler karşılıklı olarak özel kategoriler değildir. Mevcut sosyal-psikolojik barış araştırmalarının çoğu, (1) olumsuz barışa yönelik engelleri, (2) olumlu barışa yönelik engelleri; daha az bilinen, (3) olumsuz barış katalizörlerini ve (4) olumlu barış katalizörlerini ele almaktadır. Psikoloji disiplini olumlu süreçlerden ziyade sorunlara ve olumsuz dinamikler üzerine odaklanma eğiliminde olduğu için bu durum, psikolojinin pek çok alanında benzerlik göstermektedir.[iii]

Olumsuz Barışa Yönelik Engeller

Olumsuz barışa yönelik sosyal-psikolojik engeller arasında, şiddete neden olan toplumsal ve sosyal faktörlerin yanı sıra grup dinamikleri, kolektif süreçler, duygusal ve bilişsel süreçler ve ideolojiler yer alır. Örneğin, sosyal psikologlar, atıf yanlılıklarının rolünü, izleyici etkisini, kolektif bellekleri, kolektif mağduriyeti, rekabeti, insanlıktan çıkarmayı, insanlıktan uzaklaştırmayı, sorumluluğun dağılmasını, düşman imajlarını, korkuyu, militarist tutumları, grup düşüncesini, ahlaki ayrılmayı, milliyetçiliği, (nefret gibi) olumsuz duyguları, itaati, dış-grup yanlılıklarını, gerçekçi grup çatışmasını, sağ kanat yetkeciliğini, sosyal etkiyi ve tehdidin şiddete destek üzerindeki etkilerini çalışmaktadırlar.[iv]

Ayrıca, sosyal-psikolojik barış araştırmaları, saldırganlık, anti-semitizm, zorbalık, medya şiddeti, ırkçılık ve yabancı düşmanlığı gibi doğrudan şiddetin özel yönleri ve tezahürlerini tanımlamakta ve incelemektedirler.[v]

Olumlu Barışa Yönelik Engeller

Olumlu barışa yönelik engellerle ilgili sosyal-psikolojik araştırmalar, diğer grupların üyelerinin dışlanmasına neden olan bilişsel ve duygusal süreçler ile baskınlık, hiyerarşi, zulüm ve sömürünün meşrulaştırıldığı bilişsel ve duygusal süreçleri incelemektedir. Başka bir deyişle, bu araştırmalar yapısal şiddetin altında yatan psikolojik süreçleri ele almaktadır. Bu, gayrimeşrulaştırma, ayrımcılık, güvensizlik, etnosentrizm, adil dünya inançları, ölümlülüğün belirginliği, olumsuz gruplar arası tutumlar, güç, önyargı, ırkçılık, sosyal baskınlık yönelimi, sosyal kimlik ve sosyal sınıflandırma teorileri, stereotipleme, sistemin meşrulaştırılması, tehdit ve kurbanı suçlama üzerine araştırmaları içermektedir. Sosyal psikolojide önemli sayıda araştırma, bu konulara ayrılmış ki son yıllarda bu sayılar giderek artmaktadır.[vi]

Olumsuz Barış Katalizörleri

Doğrudan şiddeti hafifleten ve önleyen faktörler hakkında daha az sosyal-psikolojik araştırma yapılmış olmasına rağmen, son on yılda bu konularda bazı değerli strateji ve yöntemler geliştirilmiştir. Bunlar, zarar vermeyi azaltan (kolektif suçluluk, affetme ve uzlaşma gibi) duygusal hâllerin ve tehlike anında ya da şiddeti durdurma konusunda insanların hareket geçmelerine imkân veren (ahlaki cesaretlendirme gibi) davranışsal eğilimlerin yanı sıra dışlanma ve çatışmayı azaltan (kategorisizleştirme, ırk ayrımına son verme, bütünleyici (bilişsel) karmaşıklık, yeniden kategorilendirme ve üst hedefler gibi) bilişsel süreçleri içermektedir.[vii]

Olumlu Barış Katalizörleri

Yapısal şiddeti azaltacak, sosyal adalet ve olumlu barışı sağlayacak sosyal-psikolojik süreçler hakkında biraz daha fazla şey bilinmektedir. Buna, daha kapsayıcı toplumsal yapıları ve kaynakların yeniden dağıtılmasını kolaylaştıran süreçler dâhildir. Örneğin, sosyal psikologlar; fedakârlık, kolektif suçluluk, ortak iç-grup kimliği, temas hipotezi, işbirliği, empati, (dağıtımsal, onarıcı ve prosedürel) adalet, üst düzey hedefler, hoşgörü, güven ve evrensel değer yönelimi üzerinde çalışmaktadırlar. Yapısal şiddet ve eşitsizliğin üstesinden gelmeyi ve geçmişte yapılan kötü muamele ve adaletsizliğin giderilmesi için amaçlanan davranışsal eğilimler; özür, kolektif eylem, toplum yanlısı davranış ve tazminat/telafi desteği gibi konular yine sosyal-psikolojik çalışma odağı dahilindedir.[viii]

Sosyal-Psikolojik Barış Araştırmaları İçin Yöntemsel Kıstaslar

 

 

Bu konularla ilgili olarak çokları, kendi kendilerine pratik uygulama ve müdahalelere katkı sağlarken, sosyal psikoloji içinde bu konular sıklıkla bağlamdan uzaklaştırılmış ve böylece pratik uygulamalardan ve acil sosyal meselelerin çözümünden uzaklaştırılan yollarla incelenmektedir. Örneğin, minimal grup paradigması içinde incelenen sosyal kimlik, gerçek grup çatışmalarını anlama konusunda sınırlı bir değere sahiptir, zira kendi başına iç-grup ve dış-grup ayrımı kaçınılmaz olarak düşmanlık ve çatışmaya yol açmaz (Christie ve Wessells, 2008). Sosyal kimlik süreçlerinin etno-politik ve dini çatışmalar üzerindeki etkisini anlamak için, diğer gruplar tarafında aşağılanma ve mağduriyet deneyimi yaşayan gerçek yaşam grubu üyeliklerini incelemek önemlidir.[ix] Bu deneyimler; anlatılar ve kolektif belleklerin diğer ifadeleri ile aktarılır[x] ve bunlar laboratuvarda incelenen yapay gruplarda olmayan yoğun duygusal tepkilere neden olurlar. Ayrıca barış ve şiddet üzerindeki etkileri anlamak için, tehdit, sınırlı kaynaklar ve yıkıcı ideolojilerin varlığı ile sosyal kimlik süreçlerinin etkileşimini incelemek de önemli görülmektedir (Christie ve Wessells, 2008).

Bu nedenle, yukarıda sıralanan konular otomatik biçimde sosyal-psikolojik barış araştırmaları olarak düşünülemez; öyle kabul edilebilmek için bazı kıstasları yerine getirmemiz gerekmektedir. Daha belirgin bir biçimde, sosyal-psikolojik barış araştırmaları prototip olarak aşağıdaki ilkelerle karakterize edilir: değer(lerin) belirginliği (value-explicit), bağlamsallaştırılmış (contextualized), çoklu analiz düzeylerini içerme (inclusive of multiple levels of analysis) ve pratik yönelimli olma (practically oriented) (Vollhardt ve Bilali, 2008). Eğer bu ölçütler yerine getirilmezse, konular kavramsal olarak ilişkili olsa da doğrudan barış ve şiddetle alakalı değildir ve bu nedenle sosyal-psikolojik barış araştırmalarının merkezinde yer almamaktadır. Sonuç olarak, sosyal-psikolojik barış araştırmaları tipik olarak yapısal etkilere ve mezo düzeydeki analizlerin yanı sıra, makro düzeydeki analizlere daha fazla önem vermektedir (Christie, 2006; Pettigrew, 1998). Dahası, sosyal-psikolojik barış araştırmaları, genel olarak ana akım sosyal psikolojideki durumdan çok daha çeşitli yöntemlerin yanında, coğrafi olarak daha çeşitli örneklemleri içermektedir. Bununla birlikte, bu tür araştırmalar ana akım sosyal psikoloji dergilerinde de bulunabilir: 2001’den 2005’e kadar bu dergilerin bir örneğinin içerik analizi yapıldığında, yayınlanan makalelerin %8’i sosyal-psikolojik barış araştırması olarak sınıflandırılmıştır (Vollhardt ve Bilali, 2008). Buna paralel olarak, Peace and Conflict: Journal of Peace Psychology’de (Barış ve Çatışma: Barış Psikolojisi Dergisi) bu dönemde basılan makalelerin üçte birinde sosyal-psikolojik çerçeveler ve kavramlar kullanmıştır.

Sonuç

 

 

Sosyal psikoloji ve sosyal-psikolojik barış araştırmaları karşılıklı olarak birbirinden yararlanabilir. Barış araştırmaları, sosyal psikolojinin gruplar arasındaki ilişkilerin altında yatan dinamikleri ve bununla beraber barışa veya şiddete etkide bulunan duygusal, bilişsel ve durumsal faktörleri -karşılıklı etkileşimlerinin yanı sıra- anlamak için sunduğu teorileri ve kavramları zenginleştirebilir. Buna ek olarak denilebilir ki, barış psikolojisi henüz psikoloji müfredatında, ders kitaplarında ve genel konferanslarda (Christie, Tint, Wagner ve Winter, 2008) belirlenmiş bir konu değilken; sosyal psikoloji köprü oluşturarak, bu konuların meşru bir şekillde alana girişini sağlamıştır. Buna karşılık, bir disiplin olarak sosyal psikoloji, sosyo-kültürel bağlamda sosyal-psikolojik barış araştırmaları vurgusundan yararlanabilir. Bu düşünce, (sosyal) psikologların sorunların kökenlerine daha derin bir seviyede, daha fazla başarı vaadiyle ve politikaya yön verenler ile etkilenen nüfusun ihtiyaçlarıyla daha fazla ilgiyle, inmelerini sağlar (Christie ve Wessells, 2008). Böylece, bu alan daha fazla itibar ve nüfuz kazanabilir ve olumlu toplumsal değişime daha etkili katkı sunabilir.[xi]

Kaynaklar

 

 

Christie, D. (2006). What is peace psychology the psychology of? Journal of Social Issues, 62, 1-17.

Christie, D. J., Tint, B. S., Wagner, R. V. ve Winter, D. D. (2008). Peace psychology for a peaceful world. American Psychologist, 63, 540-552.

Christie, D. J. ve Wessells, M. G. (2008). Social psychology of violence. L. R. Kurtz (Ed.), Encyclopedia of violence, peace, and conflict içinde (ss. 1955-1963). Oxford, UK: Elsevier.

Cohrs, C. ve Boehnke, K. (2008). Social psychology and peace: An introductory overview. Social Psychology, 39, 4-11.

Pettigrew, T. (1998). Applying social psychology to international social issues. Journal of Social Issues, 54, 663-675.

Shnabel, N. ve Nadler, A. (2008). A needs-based model of reconciliation: Satisfying the differential emotional needs of victim and perpetrator as a key to promoting reconciliation. Journal of Personality and Social Psychology, 94, 116-132.

Vollhardt, J. ve Bilali, R. (2008). Social psychology’s contribution to the psychological study of peace: A review. Social Psychology, 39, 12-25.

Ek Kaynaklar

 

 

http://www.socialpsychology.org/peace.htm
(Sosyal Psikoloji Ağı’daki Barış Psikolojisi bölümü)

http://www.umass.edu/peacepsychology/
(UMass Amherst'te barış ve şiddet konsantrasyonuyla sosyal psikoloji doktora programı)

---

Çeviren: Mehmet Karasu
(Yüzüncü Yıl Üniversitesi Psikoloji Bölümü, Arş. Gör.)

Çevirmenin notu: Çeviriye yaptığı değerli katkıları için sevgili yol arkadaşım Sercan Karlıdağ’a çok teşekkür ederim.

---

[i] Barış Psikolojisi Ansiklopedisi (The Encyclopedia of Peace Psychology), Birinci Baskı. Daniel J. Christie tarafından düzenlenmiştir. Blackwell Publishing Ltd. tarafından 2012’de yayınlanmıştır.

Metin-içinde ilgili noktalarda verilen referans sözcükleri yine ansiklopedi için verilmektedir.

 

 

[ii] Anahtar kelime olarak bkz. peace, positive and negative.

 

 

[iii] Anahtar kelime olarak bkz. positive psychology and peace psychology.

 

 

[iv] Anahtar kelime olarak bkz. attribution theory, intergroup conflict and; bystander intervention; collective memories of inter-group conflict; victimhood, collective; cooperation and competition; dehumanization, infrahumanization, and naturalization; diffusion of responsibility; image theory; fear, politics of; militaristic attitude; groupthink; moral disengagement; patriotism and nationalism; intergroup hatred: psychological dimensions; affect: origins and targets of hate; emotions in violence and peace, intergroup; obedience to authority; social influence; inter- group conflict, theories of; authoritarian personality; threat, kinds and effects of.

 

 

[v] Anahtar kelime olarak bkz. aggression; anti-semitism, psychology of; bullying; media violence, effects of; racism; xenophobia.

 

 

[vi] Anahtar kelime olarak bkz. delegitimization; discrimina-tion; trust and distrust; ethnocentrism; mortality salience in peace and conflict; power: hard, soft, and smart; social dominance theory; social identity theory; stereotypes; system justification theory; threat, kinds and effects of.

 

 

[vii] Anahtar kelime olarak bkz. common ingroup identity model; desegregation; cognitive complexity; emotion; forgiveness, intergroup; reconciliation: instrumental and socioemotional aspects; bystander intervention.

 

 

[viii] Anahtar kelime olarak bkz. guilt: personal and collective; common ingroup identity model; contact theory, inter-group; cooperation and competition; deprovincialization; empathy, intergroup: regarding the suffering of others; restorative justice; moral exclusion; social injustice; tolerance for diverse groups; trust and distrust; values, nonviolence, and peace psychology; apologies and forgive-ness; activism, psychology of social; prosocial behavior.

 

 

[ix] Anahtar kelime olarak bkz. victimhood, collective.

 

 

[x] Anahtar kelime olarak bkz. collective memories of intergroup conflict; collective remembering.

 

 

[xi] Anahtar kelime olarak bkz. Activism, Psychology of Social; Affect: Origins and Targets of Hate; Aggression; Anti-Semitism, Psychology of; Apologies and Forgiveness; Attribution Theory, Intergroup Conflict and; Authoritarian Personality; Bullying; Bystander Intervention; Cognitive Complexity; Collective Memories of Intergroup Conflict; Collective Remembering; Common Ingroup Identity Model; Contact Theory, Intergroup; Cooperation and Competition; Dehumanization, Infrahumanization, and Naturalization; Delegitimization; Deprovincialization; Desegregation; Dif-fusion of Responsibility; Discrimination; Emotion; Emotions in Violence and Peace, Intergroup; Empathy, Intergroup: Regarding the Suffering of Others; Ethnocentrism; Fear, Politics of; Forgiveness, Intergroup; Groupthink; Guilt: Personal and Collective; Image Theory; Intergroup Conflict, Theories of; Intergroup Hatred: Psychological Dimensions; Media Violence, Effects of; Militaristic Attitude; Moral Disengagement; Moral Exclusion; Mortality Salience in Peace and Conflict; Obedience to Authority; Patriotism and Nationalism; Peace, Positive and Negative; Positive Psychology and Peace Psychology; Power: Hard, Soft, and Smart; Prosocial Behavior; Racism; Reconciliation: Instru-mental and Socioemotional Aspects; Restorative Justice; Social Dominance Theory; Social Identity Theory; Social Influence; Social Injustice; Stereotypes; System Justification Theory; Threat, Kinds and Effects of; Tole-rance for Diverse Groups; Trust and Distrust; Values, Nonviolence, and Peace Psychology; Victimhood, Collective; Xenophobia.