Gökhan Şahin

Karadeniz Teknik Üniversitesi, Psikoloji Bölümü, Doç. Dr.

Son yıllarda rekor seviyelere ulaşan sıcak hava dalgaları, beklenmedik anlarda gelen seller ve şiddetini artıran fırtınalar, iklim krizinin artık uzak bir geleceğin senaryosu olmadığını, aksine günlük hayatımızın somut bir gerçeği hâline geldiğini göstermektedir (IPCC, 2022). Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) gibi kurumlar, iklim krizini artık yalnızca bir çevre sorunu olarak değil, aynı zamanda insan sağlığını ve refahını derinden etkileyen bir kriz olarak tanımlamaktadır (Kjellstrom ve McMichael, 2013). Bu fiziksel gerçekliğin ötesinde, genellikle göz ardı edilen ancak krizle mücadelede temel bir rol oynayan bir başka boyut daha vardır: insan zihninin işleyişi ve karşılaştığı bilişsel zorluklar.

Modern toplumun en temel çelişkilerinden biri, iklim değişikliğine yönelik farkındalık ile eylem arasındaki derin uçurumdur. Kamuoyu anketleri, toplumun büyük bir kesiminin iklim değişikliğinin önemini kabul ettiğini ve endişe duyduğunu gösterse de bireysel ve kolektif eylemlerimiz bu farkındalığın oldukça gerisinde kalmaktadır. Psikoloji literatüründe “tutum-davranış açığı” (attitude-behavior gap) olarak bilinen bu paradoks, iklim kriziyle mücadeledeki en büyük engellerden birini oluşturur (Gifford, 2011). Bu açığın yalnızca motivasyonel veya sosyal faktörlerden değil, aynı zamanda bilgiyi işleme, entegre etme ve güncelleme kapasitemizi yöneten temel bilişsel mekanizmalardaki sınırlılıklardan kaynaklandığı giderek daha fazla anlaşılmaktadır. İklim krizi, yavaş ilerleyen, soyut ve karmaşık yapısıyla, ani ve somut tehditlere tepki vermek üzere evrimleşmiş zihinsel donanımımız için benzersiz bir zorluk teşkil etmektedir (Gifford, 2011).

Bu bilişsel zorlukları anlamak için psikolog Robert Gifford, “Eylemsizlik Ejderhaları” (Dragons of Inaction) adını verdiği güçlü bir metafor geliştirmiştir (Gifford, 2011). Bu metafor, iklim eyleminin önünde duran 30’dan fazla psikolojik engeli yedi ana kategoride toplar: Sınırlı Biliş, İdeolojiler, Sosyal Karşılaştırma, Batık Maliyetler, Güvensizlik, Algılanan Riskler ve Sınırlı Davranış (Gifford, 2011). Bu çerçeve, eylemsizliğin çok yönlü doğasını ortaya koymada son derece değerlidir. Ancak, özellikle “Sınırlı Biliş” ejderhasının altında yatan daha temel süreçleri tam olarak açıklamaz. İklim değişikliğiyle mücadele, geleceği planlama, anlık tatmini erteleme, çelişkili bilgileri yönetme ve değişen koşullara uyum sağlama gibi karmaşık bilişsel görevler gerektirir. Bu görevlerin tamamı, beynin prefrontal korteksi tarafından yönetilen ve üst düzey düşünme becerilerimizi oluşturan yürütücü işlevlere (executive functions) dayanır (Diamond, 2013; Miyake ve ark., 2000). Dolayısıyla, iklim eylemsizliği sadece bir “tutum” sorunu değil, aynı zamanda bir “yürütücü işlev” zorlanması sorunudur. Bu rapor, Gifford’un çerçevesini temel alarak, iklim değişikliği algısı, inkârı ve eylemsizliğinde bilişsel esneklik (cognitive flexibility) ve çalışma belleği (working memory) gibi kritik yürütücü işlevlerin rolünü inceleyerek mevcut anlayışı derinleştirmeyi amaçlamaktadır (Emslander ve ark., 2021; Medrano ve ark., 2025).

Bu yazı öncelikle “Eylemsizlik Ejderhaları”nı, özellikle Sınırlı Biliş, İdeolojiler ve Sınırlı Davranış kategorilerini, yeni bilişsel faktörler ve teoriler ışığında derinlemesine analiz edecektir. Bu analizde, psikolojik mesafenin nüansları, bilişsel esneklik, çalışma belleği, Sistem Meşrulaştırma Kuramı ve Ahlaki Ruhsatlandırma gibi kavramlara odaklanılacaktır. Ardından, bu bilişsel engelleri aşmak için kanıta dayalı iletişim stratejileri, davranışsal müdahaleler ve sosyal normların gücünü kullanan yaklaşımlar ele alınacaktır. Sonuç olarak, iklim mücadelesinde bilişsel bilimlerin sunduğu entegre bir bakış açısı sunulacaktır.

Robert Gifford’un “Eylemsizlik Ejderhaları” modeli, iklim eyleminin önündeki çok katmanlı psikolojik bariyerleri anlamak için kapsamlı bir çerçeve sunar. Bu bölümde, modelin en kritik üç kategorisi—Sınırlı Biliş, İdeolojiler ve Sınırlı Davranış—güncel bilişsel bilim bulguları ışığında yeniden incelenecektir.

Eylemsizliğimizin temel nedenlerinden biri, insan beyninin çalışma biçiminde yatar. Beynimiz, ani ve somut tehditlere hızlı tepki vermek üzere evrimleşmiştir, ancak iklim krizi gibi yavaş ilerleyen, soyut ve karmaşık sorunları kavramakta zorlanır (Gifford, 2011). Bu durum, Gifford’un “eski beyin” (ancient brain) ejderhası olarak tanımladığı bilişsel bir sınırlılıktır. Bu genel çerçevenin altında, belirli bilişsel mekanizmalar yatmaktadır.

Sınırlı bilişin en güçlü ejderhalarından biri psikolojik mesafedir. Bu kavram, iklim krizinin etkilerini zaman (gelecekte yaşanacak), mekân (kutuplarda veya uzak adalarda oluyor), sosyal (beni değil, başka insanları etkileyecek) ve olasılık (belki de o kadar kötü olmaz) boyutlarında kendimizden uzak algılama eğilimimizi ifade eder (Trope ve Liberman, 2010). Yorumlama Düzeyi Kuramı’na (Construal Level Theory - CLT) göre, psikolojik olarak uzak algıladığımız olayları daha soyut ve genel terimlerle düşünürüz (Trope ve Liberman, 2010). “Küresel ortalama sıcaklık artışı” gibi soyut bir ifade, “bu yaz mahallemizde yaşanacak su kesintileri” gibi somut bir ifadeden çok daha az aciliyet hissi yaratır.

Bu nedenle, birçok iletişim stratejisi, iklim değişikliğinin yerel ve kişisel etkilerini vurgulayarak psikolojik mesafeyi azaltmayı hedefler. Araştırmalar, bu yaklaşımın konuyu daha somut hâle getirerek endişeyi ve eylem niyetini artırabildiğini doğrulamaktadır (McDonald ve ark., 2015). Ancak, bu strateji evrensel bir çözüm değildir ve potansiyel tuzaklar içermektedir. McDonald ve meslektaşlarının (2015) yaptığı kapsamlı bir derleme, psikolojik yakınlığın her zaman daha fazla eyleme yol açmadığını ortaya koymaktadır. Konuyu “eve çok yakın” getirmek, tehdit algısını aşırı düzeyde artırarak korku, kaygı, çaresizlik ve kaçınma gibi savunmacı tepkileri tetikleyebilir. Bu durum, bireylerin sorundan psikolojik olarak uzaklaşmasına veya inkâra başvurmasına neden olarak tam tersi bir etki yaratabilir (McDonald ve ark., 2015). Dolayısıyla, psikolojik mesafeyi azaltma stratejisinin başarısı, bireyin bu tehdit edici bilgiyi yapıcı bir şekilde işleyebilme kapasitesine bağlıdır.

İklim değişikliği gibi sürekli gelişen ve yeni kanıtların ortaya çıktığı bir konuda, bireylerin inançlarını güncelleyebilme yeteneği kritik öneme sahiptir. Bu yetenek, bir yürütücü işlev olan bilişsel esneklik ile yakından ilişkilidir. Bilişsel esneklik, “değişen bağlamsal taleplere yanıt olarak düşünce ve davranışı uyarlama yeteneği” olarak tanımlanır ve görevler veya zihinsel setler arasında geçiş yapabilmeyi içerir (Diamond, 2013; Ionescu, 2012, s.192).

İklim değişikliği bağlamında bilişsel esneklik, yeni bilimsel kanıtlar ışığında mevcut inançları (örneğin, iklimin değişmediği veya insan kaynaklı olmadığı inancı) yeniden değerlendirme ve güncelleme kapasitesi olarak işlev görür. Nitekim, yapılan bir çalışma, daha yüksek bilişsel esnekliğe sahip bireylerin, iklim değişikliği iddialarına ilişkin kanıtlarla karşılaştıktan sonra akla yatkınlık yargılarını (plausibility judgments) daha olumlu yönde değiştirme eğiliminde olduklarını göstermiştir; Medrano ve ark., 2025). Bu bulgu, bilişsel esnekliğin, kanıta dayalı inanç güncellemesinde doğrudan bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Tersine, bilişsel katılık (cognitive inflexibility), iklim inkârının temelinde yatan psikolojik mekanizmalardan biri olarak görülebilir. Bilişsel olarak katı bireyler, mevcut inanç sistemleriyle (örneğin, siyasi ideoloji, dünya görüşü) çelişen bilgilere karşı daha dirençlidirler ve bu bilgileri görmezden gelme veya reddetme eğilimindedirler (Medrano ve ark., 2025).

İklim değişikliğini anlamak, karmaşık bilgileri akılda tutmayı ve bunlar arasında bağlantılar kurmayı gerektirir. Bu süreç, bir diğer temel yürütücü işlev olan çalışma belleği tarafından yönetilir. Çalışma belleği, “bilgiyi geçici olarak akılda tutma ve manipüle etme” yeteneğidir (Emslander ve ark., 2021, s. 1844). İklimle ilgili bilimsel verileri anlamak—örneğin, atmosferdeki CO2​ konsantrasyonları, küresel sıcaklık anomalileri ve okyanus asitlenmesi arasındaki nedensel ilişkileri kavramak—çalışma belleğine önemli bir yük bindirir.

 

Tablo 1. Temel Bilişsel Faktörler ve İklim Algısı/İnkârı Üzerindeki Etkileri Bilişsel Faktör Tanım İklim Algısı/İnkârı Üzerindeki Etkisi (Araştırma Bulguları) Psikolojik Mesafe Bir olayın zamansal, mekânsal, sosyal ve olasılıksal olarak benlikten ne kadar uzak algılandığıdır (Trope ve Liberman, 2010). Olayları psikolojik olarak yakın algılamak genellikle endişeyi ve eylem niyetini artırır. Ancak, tehdidin aşırı yakın algılanması korku, kaygı ve kaçınma gibi savunmacı tepkilere yol açarak eylemi engelleyebilir (McDonald ve ark., 2015). Bilişsel Esneklik Değişen durumlara ve yeni bilgilere yanıt olarak düşünce ve davranışları uyarlama yeteneğidir (Ionescu, 2012). Yüksek bilişsel esneklik, yeni kanıtlar ışığında iklim iddialarına yönelik inançların olumlu yönde güncellenmesiyle ilişkilidir (Medrano ve ark., 2025). Bilişsel katılık ise inkârcı inançlara daha sıkı tutunmaya yol açabilir. Çalışma Belleği Bilgiyi kısa süreli olarak akılda tutma ve bu bilgiyi aktif olarak işleme (manipüle etme) kapasitesidir (Emslander ve ark., 2021). Düşük çalışma belleği kapasitesi, yanlış bilginin düzeltilmesine karşı direnci artırır ve inkârcı mitlerin kalıcılığına katkıda bulunur (“yanlış bilginin süregelen etkisi”) (Emslander ve ark., 2021).

Daha da önemlisi, çalışma belleği kapasitesi, yanlış bilgilere ve dezenformasyona karşı dirençle doğrudan ilişkilidir. Yapılan bir araştırma, düşük çalışma belleği kapasitesine sahip bireylerin, bir bilginin yanlış olduğu kendilerine söylendikten sonra bile bu yanlış bilgiye dayanmaya devam etme olasılıklarının daha yüksek olduğunu bulmuştur (Emslander ve ark., 2021). Bu “yanlış bilginin süregelen etkisi” (continued influence effect), iklim inkârı anlatılarının neden bu kadar kalıcı olduğunu açıklamak için güçlü bir bilişsel mekanizma sunar. İnkârcı mitler (örneğin, “iklim her zaman değişir,” “bu sadece bir güneş döngüsü”) bir kez zihne yerleştikten sonra, düşük çalışma belleği kapasitesine sahip bireyler, bu mitleri çürüten bilimsel düzeltmeleri mevcut bilgilerle entegre etmekte zorlanabilir ve daha az bilişsel çaba gerektiren, daha önce maruz kaldıkları yanlış bilgiye geri dönebilirler (Emslander ve ark., 2021). Bu durum, ideolojinin bir “filtre” görevi görürken, bilişsel esneklik ve çalışma belleği gibi temel kapasitelerin bu filtrenin ne kadar geçirgen veya katı olacağını belirlediğini göstermektedir. Düşük kapasite ve esneklik, bireyi ideolojik olarak uyumlu ancak yanlış olan bilgilere karşı daha savunmasız hale getiren bilişsel bir zemin oluşturur. Bu bölümde tartışılan temel bilişsel faktörlerin ve iklim algısı üzerindeki etkilerinin bir özeti Tablo 1’de sunulmuştur.

Bu durum, ideolojinin bir "filtre" görevi görürken, bilişsel esneklik ve çalışma belleği gibi temel kapasitelerin bu filtrenin ne kadar geçirgen veya katı olacağını belirlediğini göstermektedir. Düşük kapasite ve esneklik, bireyi ideolojik olarak uyumlu ancak yanlış olan bilgilere karşı daha savunmasız hale getiren bilişsel bir zemin oluşturur.

Eylemsizliğimiz sadece bireysel zihinlerimizin bir ürünü değildir; aynı zamanda kim olduğumuz, hangi gruplara ait olduğumuz ve neye inandığımızla da derinden bağlantılıdır. İklim değişikliği, bilimsel bir olgu olmaktan çıkıp bir “kültür savaşı” konusuna dönüştüğünde, kanıtlar ve veriler önemini yitirir ve aidiyetler ön plana çıkar (Gifford, 2011).

Türkiye’de ve dünyada yapılan birçok çalışma, siyasi ideolojinin iklim değişikliği algısı üzerindeki güçlü etkisini göstermektedir. Özellikle ABD gibi ülkelerde, Cumhuriyetçiler ve Demokratlar arasındaki görüş ayrılığı zamanla dramatik bir şekilde artmıştır (Farrell ve ark., 2024; Pew Research Center, 2023). Son on yılda Demokratlar arasında iklim değişikliğinin ciddi bir tehdit olduğuna dair endişe artarken, Cumhuriyetçiler arasındaki endişe seviyesi büyük ölçüde sabit kalmıştır (Pew Research Center, 2023). Bu kutuplaşma, partizan kimliğin bilimsel gerçekler üzerindeki etkisinin en belirgin örneklerinden biridir ve iklim politikaları önündeki en büyük engellerden birini oluşturmaktadır (Egan ve ark., 2022; Farrell ve ark., 2024). Şahin’in (2023) Türkiye’de yürüttüğü psikolojik mesafe çalışmasında, sağ görüşlü katılımcıların iklim inkâr düzeylerinin sol görüşlü katılımcılardan daha yüksek olduğu, ayrıca yaşın iklim inkârı ile pozitif ilişkili olduğu bulunmuştur. Bu bulgular, karar verme süreçlerinin politik ideoloji ve sosyal kimlik ile iç içe geçtiğini göstermektedir.

Siyasi muhafazakârlık ile iklim inkârı arasındaki bu güçlü bağın altında yatan derin psikolojik güdülerden biri, Sistem Meşrulaştırma Kuramı ile açıklanabilir (Feygina ve ark., 2010; Jost ve Banaji, 1994). Bu teori, insanların mevcut sosyal, ekonomik ve siyasi sistemleri—bu sistemler kendilerine veya topluma zarar verse bile—savunma ve meşrulaştırma yönünde temel bir motivasyona sahip olduklarını öne sürer (Jost ve Banaji, 1994). İklim değişikliği, mevcut fosil yakıtlara dayalı endüstriyel kapitalist sistemin temelden kusurlu olduğu ve radikal bir dönüşüme ihtiyaç duyduğu anlamına geldiği için, sistem meşrulaştırma güdüsü yüksek olan bireyler için derin bir tehdit oluşturur (Feygina ve ark., 2010).

Bu tehdide karşı bilişsel bir savunma olarak, bu bireyler sorunun ciddiyetini inkâr etme veya küçümseme eğilimindedir. Araştırmalar, sistem meşrulaştırma eğilimlerinin, çevresel sorunların inkârı ve iklim eylemine karşı dirençle doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir (Feygina ve ark., 2010). Bu teori, siyasi muhafazakârlığın iklim inkârıyla olan ilişkisini, düzen, istikrar ve mevcut sistemi koruma ihtiyacı gibi daha derin bir psikolojik güdüye bağlayarak açıklar. Ancak bu teori aynı zamanda bir çözüm yolu da sunar: “sistem onaylı değişim” (system-sanctioned change). Eğer çevre koruma eylemleri, sistemi tehdit eden radikal bir değişim olarak değil de “ülkeyi korumak,” “ulusal güvenliği sağlamak” veya “vatansever bir görev” gibi mevcut sistemi güçlendiren ve onaylayan bir çerçeveye oturtulursa, sistem meşrulaştırma güdüsü yüksek bireylerin direncini azaltmak mümkün olabilir (Feygina ve ark., 2010).

İnsanlar, davranışlarını ve inançlarını şekillendirirken çevrelerindeki insanların ne yaptığına ve ne düşündüğüne büyük önem verirler. Bu sosyal karşılaştırma eğilimi, iklim eylemi için hem bir engel hem de bir fırsat olabilir. Bir engeldir, çünkü insanlar genellikle çevre dostu inanç ve davranışların toplumda gerçekte olduğundan daha az yaygın olduğunu düşünme eğilimindedir (Andre ve ark., 2021). Bu “normatif yanlış algılama” bireylerin kendilerini çoğunluğa uymak için daha az çevre dostu davranmaya itebilir.

Ancak sosyal normlar, doğru kullanıldığında güçlü bir motivasyon aracı olabilir. Sosyal normlar farklı türlere ayrılır: tanımlayıcı normlar (başkalarının gerçekte ne yaptığı) ve talimat verici normlar (başkalarının neyin doğru veya yanlış olduğunu düşündüğü). Son yıllarda yapılan araştırmalar, dinamik normlar kavramının önemini vurgulamaktadır. Dinamik normlar, başkalarının davranışlarının zamanla nasıl değiştiğine dair inançlardır (Mildenberger ve Tingley, 2019). İnsanlara, giderek daha fazla insanın çevre dostu davranışları benimsediğini göstermek (örneğin, “Son beş yılda, mahallenizde giderek daha fazla insan güneş paneli kuruyor.”), mevcut durumun statik bir resmini sunmaktan daha güçlü bir motivasyon kaynağı olabilir (Mildenberger ve Tingley, 2019).

Bazen harekete geçsek bile, eylemlerimiz sorunun büyüklüğü karşısında yetersiz kalır veya daha da kötüsü, başka alanlarda daha az çevre dostu davranmamıza neden olabilir. Bu durumun arkasında, Gifford’un (2011) “tokenizm” (sembolik eylem; sorunu çözmek için yetersiz olan ancak bireye ‘bir şey yapma’ hissi veren küçük, yüzeysel eylemler) ejderhasıyla yakından ilişkili olan Ahlaki Ruhsatlandırma (Moral Licensing) veya Öz-Ruhsatlandırma (Self-Licensing) adı verilen güçlü bir bilişsel mekanizma yatar.

Ahlaki ruhsatlandırma, bireylerin “iyi” veya “erdemli” bir davranışta bulunduktan sonra (örneğin, geri dönüşüm yapmak, çevre dostu bir ürün satın almak), kendilerini daha sonra daha az erdemli veya hatta etik olmayan bir davranışta bulunma konusunda “yetkili” veya “ruhsatlı” hissetmeleri olarak tanımlanır (Mazar ve Zhong, 2010; Merritt ve ark., 2010). Bu mekanizmanın temelinde, bireyin geçmişteki “iyi” davranışı yoluyla bir “ahlaki kredi” biriktirmesi veya olumlu bir ahlaki öz-imaj oluşturması yatar. Birey, bu krediyi veya olumlu imajı, daha sonraki olumsuz davranışlarını (bilinçli veya bilinçdışı olarak) meşrulaştırmak için “harcar” (Merritt ve ark., 2010). Bu etkiyi gösteren çok sayıda ampirik çalışma bulunmaktadır:

• Yeşil Tüketim ve Etik Davranış: Bir deneyde, çevre dostu (“yeşil”) ürünler satın alan katılımcıların, daha sonraki bir görevde daha az fedakâr davrandıkları ve hatta hile yapma olasılıklarının daha yüksek olduğu bulunmuştur (Mazar ve Zhong, 2010).
• Hibrit Araç Sahipliği: Yapılan gözlemler, hibrit Prius (yeşil olarak algılanan bir araç modeli) sürücülerinin, geleneksel araba sürücülerine göre trafik kurallarını ihlal etme olasılıklarının daha yüksek olduğunu göstermiştir (Piff ve ark., 2012).
• Karbon Denkleştirme ve Uçuş Alışkanlıkları: Bazı bireylerin, karbon denkleştirme programlarına katılmayı, daha fazla uçak yolculuğu yapmak için bir gerekçe olarak kullandıkları gözlemlenmiştir (Jiborn ve ark., 2021; TU Delft, 2025).
• Çapraz Davranış Etkileri: Kontrollü bir saha deneyinde, su tasarrufu yapmaları için teşvik edilen bir grubun su tüketimini azalttığı, ancak aynı zamanda elektrik tüketimini kontrol grubuna göre artırdığı tespit edilmiştir (Tiefenbeck ve ark., 2013).

Ahlaki ruhsatlandırma, teknolojik verimlilik artışlarının faydalarını baltalayan “davranışsal geri tepme etkisi”ne (behavioral rebound effect) de yol açabilir (Gifford, 2011). Bu etki, enerji verimli bir araba satın alan bir kişinin, benzin maliyeti düştüğü için arabasını eskisinden daha fazla kullanarak elde ettiği verimlilik kazancını ortadan kaldırması gibi durumlarda ortaya çıkar. Bir laboratuvar deneyi, teknolojik bir iyileştirmenin, özellikle de çevre bilinci yüksek bireylerde, ahlaki ruhsatlandırma yoluyla davranışsal çabayı azalttığını ve beklenen çevresel kazancı ortadan kaldırdığını göstermiştir (Lange, 2019). Bu bulgular, iyi niyetli teknolojik ve davranışsal çözümlerin bile, insan psikolojisinin karmaşık dinamikleri hesaba katılmadığında nasıl beklenmedik olumsuz sonuçlara yol açabileceğini göstermektedir.

Eylemsizliğin ardındaki bilişsel ve sosyal engelleri anlamak, umutsuzluğa kapılmak için bir neden değil, aksine bu engelleri aşmak için daha etkili stratejiler geliştirmek için bir fırsattır. Psikoloji ve davranış bilimleri, sadece sorunları teşhis etmekle kalmaz, aynı zamanda kanıta dayalı çözümler de sunar.

İklim krizine yönelik eylemsizliğin temelinde yatan psikolojik engelleri aşmada iletişim kritik bir rol oynar. Birleşmiş Milletler (t.y.) gibi kuruluşların önerdiği en iyi uygulamalar, etkili bir çerçevenin ana hatlarını çizmektedir.

• Hikâyeleştirme ve Kişiselleştirme: Soyut veriler ve küresel grafikler yerine, konuyu yerel ve kişisel hikâyelerle anlatmak, dinleyicilerle duygusal bir bağ kurarak mesajın etkisini artırır. “Bölgemizdeki tarım arazilerini tehdit eden kuraklık” veya “şehrimizde artan sel riski” gibi yerel ve somut etkileri vurgulamak, konuyu insanların günlük yaşamlarıyla ilişkilendirerek aciliyet hissini artırır (Treen ve ark., 2021). Bu yaklaşım, metnin önceki bölümlerinde tartışıldığı gibi, Yorumlama Düzeyi Kuramı’nın temel bir öngörüsünü uygular: Psikolojik mesafeyi (mekânsal, zamansal ve sosyal) azaltarak, bireyin sorunu daha somut ve acil bir düzeyde işlemesini sağlar (Trope ve Liberman, 2010)
• Çözüm ve Fırsat Odaklılık: Sürekli felaket senaryoları ve korku temelli mesajlar, bir süre sonra insanlarda duyarsızlaşmaya veya savunmacı bir inkâra yol açabilir. Bunun yerine, “yapıcı umut” (constructive hope) ve eylem odaklı bir dil benimsemek kritik öneme sahiptir. Bu yaklaşım, sorunun ciddiyetini inkâr etmeden, çözümlerin var olduğunu, başarı öykülerini ve iklim eyleminin getireceği fırsatları (yeşil işler, daha temiz hava, daha iyi sağlık) vurgular (Geiger ve ark., 2021).
• Güvenilir Elçiler Kullanmak: Mesajın kim tarafından iletildiği, içeriği kadar önemlidir. Bilim insanları, sağlık profesyonelleri ve özellikle “bizim gibi insanlar” olarak görülen yerel topluluk liderleri, mesajın güvenilirliğini ve kabul edilebilirliğini artırmada kilit rol oynar (Kotcher ve ark., 2021).

Davranışsal iktisat alanından doğan “Dürtme” (Nudge) Teorisi, insanların seçimlerini yasaklamadan veya büyük ekonomik teşvikler sunmadan, “seçim mimarisini” akıllıca düzenleyerek onları daha iyi kararlar almaya yönlendirmeyi amaçlar (Gifford, 2011). Başarılı “yeşil dürtme” örnekleri arasında, ofis yazıcılarını varsayılan olarak çift taraflı baskıya ayarlayarak kâğıt israfını azaltmak veya enerji faturalarında komşularla karşılaştırmalı tüketim bilgisi sunarak tasarrufu teşvik etmek yer alır (Council Fire, 2025).

Ancak, dürtme stratejilerinin bir “sihirli değnek” olmadığını ve sınırları olduğunu kabul etmek önemlidir. Yakın zamanda yapılan bir çalışma, dürtmelerin etkisinin genellikle mütevazı olduğunu ve başarılı olmaları için bireylerin altta yatan bilişsel ve motivasyonel durumlarıyla uyumlu olması gerektiğini savunmaktadır (Szollosi ve ark., 2025). Örneğin, enerji tasarrufu ipuçları içeren bir fatura, iklim değişikliğinin bir sorun olduğuna inanmayan veya kişisel sorumluluk hissetmeyen bir birey üzerinde çok az etkiye sahip olacaktır. Dürtmeler, mevcut motivasyonu eyleme dönüştürmede etkili olabilir, ancak temel inançları ve değerleri değiştirmede yetersiz kalabilir.

Sosyal normlar, sadece bir dürtme aracı olmanın ötesinde, başlı başına güçlü bir müdahale stratejisidir. Meta-analizler, sosyal norm müdahalelerinin çevre dostu davranışları teşvik etmede genel olarak etkili olduğunu doğrulamaktadır (Alló ve Loureiro, 2014; Nolan, 2021). Bu stratejinin en önemli uygulamalarından biri, “normatif yanlış algılamaları” düzeltmektir. Araştırmalar, insanların iklim değişikliğine yönelik endişenin ve politika desteğinin toplumda ne kadar yaygın olduğunu sistematik olarak hafife aldıklarını göstermektedir (Andre ve ark., 2021; Nolan, 2021). İnsanlara, -iklim dostu tutumların aslında bir azınlık görüşü olmadığını, aksine çoğunluk tarafından paylaşıldığını göstermek hem bireysel eylemi teşvik edebilir hem de politika desteğini artırabilir.

En etkili stratejiler, tek bir psikolojik engeli hedeflemek yerine, birden fazla engeli aynı anda ele alan entegre yaklaşımlar olabilir. Örneğin, bir müdahale, psikolojik mesafeyi azaltan kişisel bir hikâye (İletişim) ile başlayabilir, bu hikâyenin sonunda basit ve uygulanabilir bir davranışsal seçenek (Dürtme) sunabilir ve bu davranışın toplumda giderek yaygınlaştığını belirten bir sosyal norm mesajı (Sosyal Normlar) ile sona erebilir. Bu tür katmanlı müdahaleler, davranış değişikliğinin önündeki farklı “ejderhaları” aynı anda hedef alarak başarı olasılığını artırabilir. Örneğin, Andre ve meslektaşlarının (2021) yürüttüğü çalışma, bu tür bir entegrasyonun gücünü göstermektedir. Araştırmacılar, (bu raporun önceki bölümlerinde de değinilen) “normatif yanlış algılamayı” bir iletişim müdahalesi ile düzelterek (yani, insanlara gerçekte ne kadar çok kişinin iklim eylemini desteklediğini göstererek) bireylerin eylem niyetini ve politik desteğini artırmayı başarmışlardır.

İklim krizi, atmosferdeki karbondioksit miktarından ibaret teknik bir sorun değildir; temelde bir insan davranışı ve bilişi krizidir. İklim eylemsizliği basitçe irade veya farkındalık eksikliğinden kaynaklanmamaktadır. Aksine, bu eylemsizlik; psikolojik mesafe gibi algısal yanlılıklar, mevcut toplumsal düzeni korumaya yönelik sistem meşrulaştırma gibi derin motivasyonel güdüler ve en temelde, bilişsel esneklik ile çalışma belleği gibi temel bilişsel kapasite sınırlılıklarından oluşan karmaşık bir ağın ürünüdür. İnsan zihninin, bu eşi benzeri görülmemiş, yavaş ilerleyen ve soyut tehdidi işlemek için tam olarak donanımlı olmaması, eylemsizliğin kökenindeki en temel zorluktur.

Bu durum, iklim krizinin çözümünün yalnızca teknolojik ve politik yeniliklere değil, aynı zamanda insan zihninin bu yenilikleri nasıl algıladığını, kabul ettiğini ve onlara nasıl davrandığını anlamaya bağlı olduğunu açıkça göstermektedir. Psikoloji, özellikle bilişsel bilimler, bu noktada vazgeçilmez bir rol oynamaktadır. İnsanları eyleme geçiren veya eylemsizlikte tutan mekanizmaları, bilişsel katılık, çalışma belleği yükü, ahlaki ruhsatlandırma eğilimi, ortaya çıkararak politika yapıcılar, iletişim uzmanları ve aktivistler için daha etkili, kanıta dayalı ve insan odaklı stratejiler tasarlamak adına vazgeçilmez bir araç seti sunar.

Eylemsizliğimizin kökleri, beynimizin evrimsel mirasından gelen bilişsel kısa yollarda, bizi korumak için geliştirdiğimiz psikolojik savunma mekanizmalarında ve bizi birbirimize bağlayan sosyal dinamiklerde saklıdır. Bu raporda ele alınan bilişsel psikoloji kavramları birer mazeret değil, birer teşhistir. İklim eyleminin önündeki bu bilişsel engelleri, yani kendi “ejderhalarımızı” tanımak, onları yenmek için atılacak ilk ve en önemli adımdır. Bu bilgi, bizi eylemsizlikten kurtarıp daha bilinçli, dayanıklı ve nihayetinde gezegenimiz için daha etkili aktörler hâline getirme gücüne sahiptir.

Alló, M. ve Loureiro, M. L. (2014). The role of social norms on preferences towards climate change policies: A meta-analysis. Energy Economics, 45, 542-550.

Andre, P., Boneva, T., Chopra, F. ve Falk, A. (2021). Misperceived social norms and willingness to act against climate change (ECONtribute Discussion Paper No. 101). ECONtribute.

Birleşmiş Milletler. (t.y.). ActNow: Communicating on climate change. United Nations. Erişim tarihi: 9 Eylül 2025, https://www.un.org/en/climatechange/communicating-climate-change

Council Fire. (2025, 8 Ağustos). Green nudges: Case studies in behavioral economics. Council Fire.

Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135-168.

Egan, P. J., Konisky, D. M. ve Mullin, M. (2022). US partisan polarization on climate change: Can stalemate give way to opportunity? PS: Political Science & Politics, 55(4), 762-767.

Emslander, Q., Lewandowsky, S. ve Oberauer, K. (2021). Working memory capacity predicts ongoing reliance on misinformation: A latent-variable analysis. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 47(11), 1844–1866.

Farrell, J., Mildenberger, M. ve Stokes, L. C. (2024). Partisan polarization of voters’ climate policy-relevant attitudes across 36 countries, 1993–2020. Environmental Politics, 33(1), 1-25.

Feygina, I., Jost, J. T. ve Goldsmith, R. E. (2010). System justification, the denial of global warming, and the possibility of “system-sanctioned change”. Personality and Social Psychology Bulletin, 36(3), 326-338.

Geiger, N., Swim, J. K. ve Fraser, J. (2021). Creating a climate for change: Communicating climate change and facilitating social change. Journal of Environmental Psychology, 73, 101534.

Gifford, R. (2011). The dragons of inaction: Psychological barriers that limit climate change mitigation and adaptation. American Psychologist, 66(4), 290–302.

Ionescu, T. (2012). Exploring the nature of cognitive flexibility. New Ideas in Psychology, 30(2), 190-200.

IPCC. (2022). Climate Change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability. Contribution of working group II to the sixth assessment report of the intergovernmental panel on climate change. Cambridge University Press.

Jiborn, V., Kerner, A. ve Brudermann, T. (2021). Behavioral rebound effects of voluntary carbon offsets: A conceptual framework for future research. Sustainability, 13(9), 4774.

Jost, J. T. ve Banaji, M. R. (1994). The role of stereotyping in system-justification and the production of false consciousness. British Journal of Social Psychology, 33(1), 1-27.

Kjellstrom, T. ve McMichael, A. J. (2013). Climate change threats to population health and well-being: The imperative of protective solutions that will last. Global Health Action, 6(1), 20816.

Kotcher, J., Maibach, E., Montoro, C. ve Rosenthal, S. (2021). Health professionals as trusted sources of information on climate and health. George Mason University Center for Climate Change Communication.

Lange, F. (2019). A behavioral rebound effect. Journal of Environmental Economics and Management, 98, 102256.

Mazar, N. ve Zhong, C. B. (2010). Do green products make us better people? Psychological Science, 21(4), 494-498.

McDonald, R. I., Chai, H. Y. ve Newell, B. R. (2015). Personal experience and the ‘psychological distance’ of climate change: An integrative review. Journal of Environmental Psychology, 44, 109-118.

Medrano, J., Mohan, S. ve Lombardi, D. (2025). Cognitive flexibility moderates shifts in plausibility judgments of claims about climate change. Discourse Processes, 1–18.

Merritt, A. C., Effron, D. A. ve Monin, B. (2010). Moral self-licensing: When being good frees us to be bad. Social and Personality Psychology Compass, 4(5), 344-357.

Mildenberger, M. ve Tingley, D. (2019). The challenge of decarbonization: Why mobilizing for climate policy is so difficult. Politics and Governance, 7(4), 9-21.

Miyake, A., Friedman, N. P., Emerson, M. J., Witzki, A. H., Howerter, A. ve Wager, T. D. (2000). The unity and diversity of executive functions and their contributions to complex “frontal lobe” tasks: A latent variable analysis. Cognitive Psychology, 41(1), 49-100.

Nolan, J. M. (2021). Social norms and climate change. Current Opinion in Psychology, 42, 114-119.

Pew Research Center. (2023, 9 Ağustos). What the data says about Americans’ views of climate change. Pew Research Center.

Piff, P. K., Stancato, D. M., Côté, S., Mendoza-Denton, R. ve Keltner, D. (2012). Higher social class predicts increased unethical behavior. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(11), 4086-4091.

Şahin, G. (2023). Psychological distance in climate change: The role of climate change denial, contact with nature and political opinion. Afet ve Risk Dergisi, 6(3), 1202–1217.

Szollosi, A., Wang-Ly, N. ve Newell, B. R. (2025). Nudges for people who think. Psychonomic Bulletin & Review, 32, 1131-1141.

Tiefenbeck, V., Staake, T., Roth, K. ve Sachs, O. (2013). For better or for worse? Empirical evidence of moral licensing in a behavioral energy conservation campaign. Energy Policy, 57, 160-171.

Treen, K. M., Williams, H. T. ve O’Neill, S. J. (2021). Online storytelling and the legitimation of climate change solutions. Climatic Change, 164(3-4), 33.

Trope, Y. ve Liberman, N. (2010). Construal-level theory of psychological distance. Psychological Review, 117(2), 440–463.

TU Delft. (2025). Why carbon offsetting can encourage more flying—even among the environmentally concerned. [Haber makalesi]. Erişim tarihi: 9 Eylül 2025, https://www.tudelft.nl/en/2025/tbm/why-carbon-offsetting-can-encourage-more-flying-even-among-the-environmentally-concerned