Medyada Psikolog İmajı

Nursel Avcı
Psikolog

Günden güne, psikoloğun toplumdaki ve toplum nezdinde bireydeki anlam ve değeri olumsuzlanmaktadır. Psikoloğun, her geçen gün yetkilerinin kısıtlanması ve üstüne üstlük çalışma alanına başka mesleklerin müdahil olması olağan bir süreçle –tahammül edilemez hâlde– süredursun, bu, bu yazının konusunun az ötesinde konum alacak. Gündemi bütün sıcaklığıyla takip ettiğimde beni bu yazıyı yazmaya sürükleyen şeyin; toplumun psikoloğa dair algısı ve medyanın toplum algısı üzerindeki etkisi olduğunu söyleyebilirim.

Son yıllarda dizi senaristleri, dizilerin hem tür olarak artışı hem de sonu gelmez bölüm sayılarınca sürmesi gayretleriyle malzeme üretmek adına psikologları çokça kullanmaya başlamıştır. Ancak böylesi pratik bir nedenin psikolojiye dönük yansımalarının iç açıcı göründüğünü söyleyemeyiz. Zira popülerleşen şeyin içeriği kendiliğinden boşalıyor ve dolayısıyla tesir gücü zayıflıyor.

İnsanda olduğu gibi toplumda da kolektif bir bilinçdışının varlığından söz edilebiliriz. Bilindiği üzere medya kitlesel bilinçdışını yapılandırmanın en etkili yollarından birisidir. Toplumun medyayla -özelde dizilerle- olan haşır neşirliği malum. Türkiye’deki dizilerden psikolog sahnelerinin analizini yapmaya çalışarak toplumun psikoloğa dair algısını mümkün olduğunca somut hâle getirmeye çalışacağım.

Dış görünüş

Dizi sahnelerine bakıldığında, cinsiyet gözetmeksizin bir psikoloğu tanımlayan en iyi aksesuar, gözlüktür, ama bu gözlük ihtiyaçtan ziyade, ‘entelektüel’ bir görünüme sahip olmak için takılmış hissi veriyor izleyiciye. Kadın psikologlar bir hizmet ya da sağlık sektöründe çalışmaktan ziyade, bir davete katılacaklarmış gibi bir giyime bürünmüş şekilde karşımıza çıkmaktalar. Erkek psikologlara baktığımızda ise nispeten orta yaşlı; kel ya da uzun saçlı olmaları söz konusudur. Çok fazla olmamakla birlikte askılı pantolon ve fular da psikologlarla özdeşleşmiş aksesuarlardır.

Dil, Jest ve Mimikler

Psikologlara atfedilmiş bir dil vardır ki, bu dil, sizin psikolog olduğunuzu yeni öğrenen birinin sizinle, ‘sen hiç psikologlar gibi konuşmuyorsun!’ şeklinde bir diyaloga geçmesine kadar gider. Her sahnede ‘entelektüel’ bir üslupla içi boş cümlelere rastlarsınız. Ses tonu haddinden fazla mekaniktir ve bant kaydı dinliyormuş hissi uyandırır. Psikolog daha çok haber sunucusu gibidir doğrusunu isterseniz. Tabi ‘anlıyorum’ repliğini ise unutmamak gerek. Danışan, psikoloğa, iyi-kötü ne derse psikolog kendisini anlıyordur. ‘Anlıyorum’un bittiği yerde ‘hmm’ imdada yetişir. Bunun dışında bilindiği üzere danışanla aramızdaki iletişimi etkileyen bir beden dilimiz vardır ki, olmaz olaydı! Danışan konuştuğu sürece psikoloğun kafası aşağı ile yukarı arasında mekik dokur. Bu davranış öyle bir abartılır ki beden dilinden çıkıp streotipik bir hâl almaya başlar. Zaten çeneyi işaret parmağı ile başparmak arasına alma durumu daha danışan içeri girmeden gerçekleştirilmiştir.

Psikologların Dâhil Olduğu ve Hizmet Ettiği Sınıf

Psikologların dış görüşlerine atfedilenlerden de çıkarılacağı üzere psikoloji çoğu zaman sosyo-ekonomik düzeyi yüksek olan bireylere hizmet vermektedir. Psikoloğun bürosu vardır, danışanlar ‘milyonlar’ dökerek tedavi olurlar. Psikoloğun kendisi de üst düzey bir sınıfa mensuptur. Zaten seans başı aldığı para malum, çok kazanmanın yanı sıra oturduğu yerden kazanması ekstra bir sembol. Hiçbir dizi sahnesinde psikoloğun bir devlet hastanesinde çalışabildiğine dair bir emare yoktur. Sanki psikoloğa gitmek için zenginlik şarttır; ki zaten ‘psikoloğa gitmek bir para tuzağıdır’, psikolog ‘salla başı, al maaşı’ çalışandır, hatta ‘adam oturduğu yerden para kazanıyor’ ve düşününce ‘insanın sadece o parayı verdiği için psikolojisi bozulur be!’, ayrıca gel gör ki ‘bana versen parayı, ben de dinlerim seni’ ne var yani, değil mi(?) Zihinlerde yankılanmaya müsait dahası kalıp yargılarda da bir tuhaflık mevcut gibi görünüyor.

Sedir Uygulaması

Dizlere bakıldığında en çok Freudyen yaklaşımın yansımalarına rastlanmaktadır. Her hastanın ‘çocukluğuna itinayla inilir.’ Özellikle sedir uygulaması zirve yapmış durumda; fakat sedir uygulamasında danışan uzanmış konumda ve psikolog danışanın karşısında oturur vaziyettedir. Ayrıca terapist danışanın her dediğine hayretle tepki verir. Terapist ile danışan arasındaki ilişkide profesyonellik adına sanki hiçbir belirti söz konusu değildir. Sedir uygulamasının yanı sıra oluşan diğer bir algısal yanılgı ise her klinik psikoloğun hipnoz yapma yetkisine sahip olması zannıdır.

Alana Dair

Medyanın, dolayısıyla toplumun tanıdığı tek alan klinik psikolojidir, demek hiç de yanlış olmayacak! Bu algıya göre klinik psikoloji ise psikanalizden ibarettir. Sadece tek bir dizide Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığında çalışan bir psikoloğun varlığı söz konusudur, orada ise psikolog bir dedektif rolü üstlenmiş ve olay örgülerini çözme peşine düşmüştür.

Atarlı Danışan – Pısırık Psikolog

Bildik senaryolardan çağrışımlar eşliğinde devam edeyim: Dizi kahramanlarının genelde toplumda itibar kazanmış mesleklere sahip olduğunu görürüz. Doğal olarak başrolün kahramanlığı, sahip olduğu mesleğe de atfedilir. Psikologlar ise genelde yan rol olarak canlandırılır. Dizinin ‘delikanlı’ karakteri psikoloğa gider. Görüşme esnasında psikoloğun beklenmedik tavırlar sergilemesi ya da pasif duruşu üzerine psikoloğa gitmenin ‘saçmalık’ olduğunu fark eder. Kahramanımız en son dayanamaz ve psikoloğa postayı koyar. Tabi psikolog bu sert, haşin karakterin karşısında ya korkudan olduğu yerde kalakalır ya da kendine kaçacak bir delik arar. Erkek psikoloğu canlandıran karakterlere ‘feminen özellikler’ atfedilmesi, üzerine düşünülmesi gereken başka bir meseledir.

Rol Takası

Bir başka aşina sahne ise şöyledir: Danışan problemini anlatmaya başlar. Bir bakmışsınız psikolog kendini danışanın hikâyesinde bulmuş; psikolog anlatmaya, danışan dinlemeye başlamıştır. Bununla yetinilmemiş danışan psikoloğa ‘terapi’ yapmaya başlamıştır. Zaten psikoloğa verilen tavsiyeleri hiç duymayın: ‘Hiçbir şeyi sıkıntı etme şu hayatta. Bak okumuşsun ne güzel, asmışsın diplomanı da…’

Psikolog ve Danışan Arasındaki İlişki Üzerine

Psikolog; danışan, ne zaman ve nerede isterse onun derdini itinayla dinler. Birlikte dışarı çıkarlar, balık yemeye giderler, dedikodu yaparlar, kahve falı bile bakarlar. Hatta danışan psikologla abi-kardeş muhabbetini çoktan kurmuştur. ‘Mehmet abi kurban olayım derdime bir çare bul.’ ‘Sevgi abla babam arıyor sen cevap versen?’…

Psikolog kim?

Bugün toplumumuzda olduğu gibi dizilerde de psikoloji hâlâ parapsikoloji ve tıp ile karıştırılmaktadır. Bir bakıyorsunuz bir sahnede psikolog ilaç yazıyor, başka bir dizi sahnesinde astrolojik yorumlar yapıyor, bir diğer dizi sahnesinde ise kendisine ‘doktor’ diye hitap ediliyor.

Başta da belirttiğim gibi medyanın etkisiyle şekillenen kitlesel bilinç, belli süreden sonra toplumsal bir kanaate dönüşüyor. Bugün dizi senaristlerinin psikolojiye dair tutumları toplumun psikoloji hakkındaki algısını meydana getirmektedir. Maalesef toplumun tavrı da bu algısal yanılgı doğrultusunda dönüşüme uğruyor görünmektedir.

Aşağıya, çoğu dizilerde olmak üzere –birkaç tanesi filmde, psikolog rollerine dair örneklerin bulunduğu linkleri yerleştirdim. Bu video kesitlerinde psikoloğun temsiline dair kendi perspektifinizi yaratmak, analizleri teyit etmek veya analizlerin dahasını getirmek yahut yalnızca seyretmek, size kalmış…

Not: Yazı boyunca italik yazılmış ibareler videolardaki diyaloglardan alıntıdır.

http://www.youtube.com/watch?v=IFsFea6vtSs

http://www.youtube.com/watch?v=NugxkcJO55c

http://www.izlesene.com/video/cocukla-duymasin-haluk-psikolog-hq/4481777

http://www.izlesene.com/video/1-kadin-1-erkek-111-bolum-psikolog-1/6970602

http://www.izlesene.com/video/1-kadin-1-erkek-60-bolum-psikologlar-1/6146029

http://www.izlesene.com/video/1-kadin-1-erkek-60-bolum-psikologlar-2/6146033#

http://www.izlesene.com/video/1-kadin-1-erkek-60-bolum-psikologlar-4/6146045#

http://www.izlesene.com/video/1-kadin-1-erkek-60-bolum-psikologlar-6/6146077#

http://www.izlesene.com/video/1kadin-1-erkek-60-bolum-psikologlar-8/6146143#

http://www.izlesene.com/video/1-kadin-1-erkek-60-bolum-psikologlar-7/6146127#

http://www.vidivodo.com/video/1-kadin-1-erkek-psikolog/267890