Berrin Özyurt

Dr. Öğretim Üyesi

 

Sosyal destek kavramı son yirmi yıldır psikoloji alanında önemli bir yer tutmaktadır. Birçok farklı açıdan, sosyal desteğin etkileri incelenmiş ve önemli yararları olduğu saptanmıştır. Sosyal desteğin ne olduğuna bakacak olursak literatürde farklı tanımları olduğunu görürüz. Sarason’un 1983 yılında yaptığı tanım hem anlaşılması kolay hem de işlevsel niteliktedir: Sarason (1983) sosyal desteği “Bizi önemsediklerini, değer verdiklerini ve sevdiklerini bildiğimiz, güvenebileceğimiz insanların varlığı veya mevcudiyeti” olarak tanımlamıştır.

 

 

Sosyal destek kavramı hem işlevsel olarak hem de yapısal olarak sınıflandırılmıştır: Yapısal sosyal destek, sosyal ağın büyüklüğünü, yapısını ve karmaşıklığını ifade etmektedir. Aile, arkadaşlar, akrabalar, meslektaşlar, sağlık personelleri, toplum üyeleri gibi bize yardım, ilgi, yakınlık sunan ve aynı zamanda bizden bunları alan tüm grup ve kişiler sosyal ağımızı oluşturmaktadır. Sosyal ağ, çevremizdeki bireylerle kurduğumuz sosyal ilişkiler ağına verilen isimdir. Farklı kaynaklardan alınan sosyal destek, bir başkasından almakta zorluk çekilen sosyal desteği telafi edebilmektedir. Örneğin, bir arkadaşından gelen güçlü bir sosyal destek bir gencin ebeveynlerinden alamadığı sosyal desteği dengeleyebilmektedir (Ciarrochi, Morin, Sahdra, Litalien ve Parker, 2017).

İşlevsel boyut ise genel olarak duygusal, araçsal, saygınlık ve bilgisel olarak sınıflandırılabilen (verilen veya mevcut) işlevsel yardım türlerini içermektedir.

Duygusal desteği tanımlamak zor olduğu için tek bir tanımı yoktur. Bir tanıma göre, kişiye sevgi, empati, ilgi ve güvence vermektir. Bir başka tanıma göre ise, kişiyi teşvik etmek, dinlemek ve kişiye güvence vermektir. Aslında tümünü bir arada ele almak ve hepsini içeren bir tanım oluşturmak duygusal desteği anlamak açısından daha doğru olacaktır. Üzgün birine sarılmak, onu dinlemek ve anlamaya çalışmak duygusal desteğe iyi bir örnek olarak verilebilir.

Araçsal destek ise, desteğe gereksinim duyan kişilere gerekli mal ve hizmetlerin fiziksel olarak sunulması şeklinde tanımlanır. Hasta bir annenin çocuğuna bakmak, paraya ihtiyacı olan bir yakınımıza para yardımı yapmak, bir yaşlıyı karşıdan karşıya geçirmek, yakınını kaybeden aileye yemek pişirip getirmek araçsal destek örnekleri olarak sayılabilir.

Saygınlık desteği, kişinin becerilerini, yeteneklerini ve içsel değerini geliştirmeye yardımcı olan mesajlar olarak tanımlanır. Güven ya da teşvik ifadeleri bu destek türüne bir örnek olarak verilebilir. Bireyin kendisini değerlendirmesinde önemli olan bilgileri içeren ifadeler olarak da tanımlanabilir. Bir öğrenciye öğretmeninin “başarabileceğine inanıyorum” demesi, bir hastaya hemşirenin “bunun altından kalkabilirsin” demesi saygınlık desteğine birer örnek olabilir.

Bilgi desteği, bireye tavsiyede bulunmak, öneri sunmak, rehberlik etmek ya da yararlı bilgileri paylaşmak anlamına gelmektedir. Bu tür destek kişinin problemlerini çözmesinde yardımcı olur. Ameliyat olacak bir hastaya adım adım yapılacaklar ve sonuçları hakkında bilgi vermek, bir ilacın nasıl ve neden kullanılması gerektiğini anlatmak, bir öğrencinin matematik problemini nasıl çözebileceği konusunda akıl yürütmesi konusunda yol göstermek örnekleri bilgi desteği olarak ifade edilmektedir.

Araştırmacılar (örn., Wang, Wu ve Liu, 2003; Holt-Lunstad, Smith ve Layton 2010) sosyal desteğin psikolojik uyum, sağlık ve iyilik durumu üzerinde olumlu etkileri olduğunu göstermişlerdir.

Son 20 yılda araştırmacılar sağlık ve sosyal destek arasındaki ilişkiyi inceleyen pek çok çalışma yaptılar. Bu çalışmalar sağlığın artırılması, hastalığa uyum ve iyilik durumunun güçlendirilmesi açısından önem taşımaktadır. Barker, 2003 yılında sosyal destek için “insan yaşamının sürdürülmesi ve gelişimi için hayati önemdedir” demiştir (s. 357). Sosyal destek yoksunluğu stres yaratırken, sosyal destek strese karşı kişiyi koruyan bir tampon görevi görür (Cohen ve Wills, 1985). Sosyal destek hastalığa yatkınlığı, sağlığı ve sağlıkla ilgili çıktıları, stresin etkisini kontrol etmeyi yordayan önemli bir değişkendir. Birçok farklı hastalığın iyileşmesinde sosyal desteğin olumlu bir etkisi görülmektedir. İyileşmede sosyal desteğin etkisinin, hastalığın özellikleri ile hastanın ihtiyaçları ve sunulan sosyal desteğin çeşidi arasındaki uyuma bağlı olarak bulunmuştur. Formel sosyal destek gruplarının da hastalığın sonucu üzerinde önemli bir etkisi olduğu görülmektedir. İnternet kullanımının yaygınlaşması sonucunda elektronik sosyal destek grupları oluşmuştur. Bu tür sosyal destek gruplarının da sağlık üzerinde önemli olumlu etkileri olduğu görülmektedir.

1970’lerin ortalarında sosyal destek kavramı sağlık alanı çalışanları ve araştırmacılar tarafından kanserle ilgili çalışmalarda da önem kazanmıştır. Sosyal destek kanser hastalarına korku ve şüpheleri ile baş etmede yardımcı olabilecek önemli bir kaynaktır (Eylen, 2002). Sağlık koşullarının giderek bozulması, sıkıntıların süreklilik kazanması ve hastalıkla ilgili stres yaratan koşulların gittikçe artması, özellikle kronik hastalığa sahip kişileri sosyal desteğe daha çok gereksinim duyar hâle getirmiştir. Kadınlarda tüm kanser türlerinde yalnızlık ile önemli bir ilişki bulunmuştur. Sosyal destek, kanserin gelişmesinde etkili olan stresli yaşamsal olaylar ile baş edilmesinde önemlidir. Kanser gibi kronik hastalığı olan kişilerde çevrelerinden (örn., aile ve arkadaşlar) alınan sosyal destek yaşamsal önem taşımaktadır. Kanser hastalarının hangi desteği, kimden aldıklarında daha yararlı bulduğunu gösteren çalışmalara göre, aileden ve arkadaşlardan alınan duygusal sosyal desteğin hastalar tarafından daha yararlı olduğu bulunurken, doktorlardan alınan bilgi desteği ve hemşirelerden alınan güven ve duygusal destek de oldukça değerli bulunmuştur. Duygusal destek, bireyi katlanılması zor durumlarda cesaretlendirerek direnme gücünün artmasına; araçsal destek, gereksinim duyduğu pratik ve somut yardımları almasına; bilgi desteği ise, aynı durumla diğerlerinin nasıl başa çıktığını öğrenerek hastalık ve hastalığın seyri ile ilgili kontrol algısının artmasına yardımcı olmaktadır (Şahin, 1999; Eylen, 2002).

Boylamsal bazı araştırmalar sosyal destek ile yaşam süresi arasında da bir ilişki olduğunu ortaya koymaktadır (örn., Taylor ve Dakof, 1987). İskemik kalp hastalıkları, kanser, serebrovasküler ve dolaşım bozukluklarına kadar tüm nedenlerden ölümlerin (mortality) sosyal destek ile önemli düzeyde ilişkisi olduğu bulgulanmaktadır (Shumaker ve Hill, 1991). Hastalıklara yakalanma oranları ile sosyal destek arasında da ilişki bulunmuştur: Örneğin, bir çalışmada kendisini “seviliyor hissedenler” ve araçsal destek algılayanlar arasında kroner damar hastalıklarına sahip olma oranı daha düşük bulunmuştur (Seeman ve Syme, 1987). Yoğun düzeyde ağrı yaşayan ağrı bozukluğu olan yaşlı hastalarda, hastaların otonom davranmaları (kendi başlarına hareket edebilme becerilerini) düzenli olarak desteklenerek bu hastaların ağrı algılarını azaltmak mümkün olabilmektedir (Matos, Bernardes, Goubert ve Beyers, 2017). Bu çalışmada ağrı ile ilgili öz-yeterlilik (self-efficacy) algısının, ağrı hissetmede etkisi olduğu ve sosyal destek algısının öz-yeterlilik algısını artırmada aracı (mediator) değişken olarak tampon görevi yaptığı bulunmuştur.

Yaşam kalitesinin artırılmasında ve hastalığa uyum sürecinde de sosyal desteğin katkısı oldukça büyüktür. Sosyal destek hem stres yaratan durumlarda hem de stres yaratmayan durumlarda yarar sağlar. Destekleyici ilişkiler ait olma ve anlam duygusu yaratırlar. Bu da hem yaşam kalitesi hem de psikolojik ya da sağlık açısından iyilik durumunun (well being) artmasına hizmet eder. Algılanan sosyal desteğin yaşam doyumunu artırdığı, sosyal ağın genişliğinin mutlulukla ilgili olduğu, sosyal ilişkiler ağının kalitesinin yaşam doyumu ile ve dolayısıyla iyilik durumu ile ilişkisinin olduğunu gösteren çeşitli çalışmalar mevcuttur (örn., Siedlecki, Salthouse, Oishi ve Jeswani, 2014).

Kaynaklar

 

 

Baker, R. L. (2003). The social work dictionary (5. b.). Washington, DC, USA:NASW Press,

Ciarrochi, J., Morin, A. J. S., Sahdra, B. K., Litalien, D. ve Parker, P. (2017). A longitudinal person-centered perspective on youth social support: relations with psychological wellbeing. Social Indicators Research, 53(6), 1154-1169. http://dx.doi.org/10.1037/dev0000315

Cohen, S ve Wills T. A. (1985).Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychological Bulletin, 98(2), 310-57.

Eylen, B. (2001). Bilgi verici danışmanlığın kanser hastalarının ailelerinin sosyal destek becerileri üzerine etkisi (Yayınlanmamış doktora tezi), Ankara Üniversitesi, Ankara.

Holt-Lunstad, J, Smith T. B. ve Layton, J. B. (2010). Social relationships and mortality risk: A meta-analytic review. Plos Medicine Journal, (7)7, e1000316. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1000316

Matos, M. ve Bernardes, S. F. (2017). Buffer or amplifier? Longitudinal effects of social support for functional autonomy/dependence on older adults’ chronic pain experiences. Health Psychology, 36(12), 1195-1206. http://dx.doi.org/10.1037/hea0000512

Sarason, I. G., Levine, H. M., Basham, R. B. ve Sarason, B.R. (1983). Assessing social support: The social support questionnaire. Journal of personality and Social Psychology, 44(1), 127-139.

Seeman, T. E. ve Syme, S. L. (1987). Social networks and coronary artery disease: A comparison of the structure and function of social relations as predictors of disease. Psychosomatic Medicine, 49, 340-353.

Shumaker, S. A. ve Hill, D. R. (1991). Gender differences in social support and physical health. Health Psychology, 70(2), 102-111.

Siedlecki, K. L., Salthouse, T. A., Oishi, S. ve Jeswani, S. (2017). The relationship between social support and subjective well-being across age.Social Indicators Research, 117(2), 561-576.

Şahin, D. (1999). Sosyal destek ve sağlık. U. H. Okyayuz (Ed.), Sağlık psikolojisi içinde (ss. 79-106). Ankara: Türk Psikologlar Derneği Yayınları.

Taylor, S. E. ve Dakof, G. A. (1987). Social support and the cancer patient. S. Spacapen ve S. Oskamp (Ed.), The social psychology of health: The cleremont symposum on applied psychology (4. baskı) içinde (ss. 95-116). USA: Sage Publications.

Wang, H. H., Wu S. Z. ve Liu, Y. Y. (2003). Association between social support and health outcomes: A meta-analysis. Kaohsiung Journal of Medical Science, 19(7), 345-351. https://doi.org/10.1016/S1607-551X(09)70436-X