Birgül Beyaz
Dicle Üniversitesi, Psikoloji Bölümü öğrencisi

Hayal kurmak, her yaştan birçok insanın duygu yoğunluğundan, karmaşasından ve dünyadaki çoğu yaşanmışlıklardan ve olumsuzluklardan kurtulmak için sığındığı bir liman olarak görünür. Peki, hayal kurmak ne kadar faydalıdır? Görünürde hayal kurmak olumlu gibi görünse de aslında olumsuz yanları da vardır. Hayal kurmak, bireylerin gerçekleşmesini istedikleri arzuları ve gelecekleri hakkında amaçladıkları durumu veya olayı hayallerinde canlandırabilmesidir. Bu durum, aslında bireyde rahatlama ve dinlenmeye olanak sağlıyor ve kişiyi motive ediyor gibi görünse de aşırıya kaçma durumunda bireyler günlük aktivitelerini, sorumluluklarını ve uyuma, yemek yeme gibi çeşitli temel ihtiyaçlarını yerine getirememeye başlayabilirler. Onun yerine sığındıkları ve iyi hissettikleri hayal dünyasına kapılırlar. Tam da bu durum, uyumsuz hayal kurma bozukluğunun (maladaptive daydreaming) habercisidir.

Uyumsuz hayal kurma bozukluğu İsrail’de Hayfa Üniversitesi’nde çalışan Prof. Dr. Eliezer Somer tarafından tespit edilmiştir. Kısa bir tabir ile hayallerin kontrolden çıkması olarak nitelendirilebilir. İnsanın yaşamdan hayal kurarak uzaklaşması, rutin ve görevlerini yerine getirememesi ve buna bağlı olarak dünyadan kopuş yaşaması durumudur. Uyumsuz hayal kurma, bireylerin saatlerce hayal ürünü bir anlatıya ve duygusal hayallere kapılarak meşgul olmaları nedeniyle aşırı derecede tükendiği bir zihinsel bozukluk olarak tanımlanmaktadır (Somer, 2002; Somer ve ark., 2017). Bu bozukluğa sahip bireyleri Somer (2002) ilk kez uyumsuz hayal kurma kavramı ile betimlemiş ve bunu “insan etkileşiminin yerini alan ve/veya akademik, kişilerarası veya mesleki işlevselliğe müdahâle eden kapsamlı fantezi etkinliği” olarak tanımlamıştır. Uyumsuz hayal kurmanın genellikle travma, taciz veya yalnızlık karşısında bir başa çıkma mekanizması olarak ortaya çıktığından bahsedebiliriz. Kötü zamanlar geçiren bireyler, sıkıntılı anlarında saatlerce hayal kurarak gerçek hayattan kaçtıkları karmaşık bir iç dünya yaratırlar. Buna bağlı olarak birey senaryosunun devamını sürdürmek için sistematik bir şekilde hayattan kopar ve ileri seviyede hayal kurmaya başlar. Eğer tanı konulmaz ve tedavi edilmezse şizofreni benzeri hâlüsinasyonlar, yanılsamalar ve düşünceler birlikte görülebilir. Bu durumda, uyumsuz hayal kurma belirtileri “psödohâlüsinasyon” veya “psödodelüzyon” olarak adlandırılır ve şizofreni veya diğer psikiyatrik bozukluklarla karıştırılabilir. Bu nedenle, bu belirtilerin iyi bir şekilde değerlendirilmesi ve doğru tanının konulması önemlidir. Her ne kadar “sıradan” hayallere dalma, odaklanma ve organizasyon eksikliği gibi diğer semptomlarla birlikte dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi tanılarla ilişkilendirilse de (Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü, 2020), tanısal ve istatistiksel raporda herhangi bir bozukluk olarak listelenmemiştir. Ruhsal Bozukluklar El Kitabı (DSM-5; Amerikan Psikiyatri Birliği, 2013) oldukça yapılandırılmış ve emici hayal dünyalarını birincil semptom olarak tanımlamaktadır.

Uyumsuz hayal kurma bozukluğu gözlenen bireyler incelenirken öncelikli olarak bireylerin kişisel özellikleri ve çeşitli travmalarının etkilerine bakılmıştır (Ross ve ark., 2020). Çünkü bozukluğun bir başına ortaya çıktığı henüz kesin değildir. İstismara uğramış ya da hayatlarının bir bölümünde başka travmatik deneyimler yaşamış bireyler ile depresyon hastaları, obsesif kompülsif bozukluğu olan bireyler, sınırda kişilik bozukluğu ya da bağlantılı bozukluklar, anksiyete bozukluğu yaşayanlar, otizm spektrumunda olan insanların bu tür bir bozukluğa yatkınlık gösterdiği de gözlenmiştir (Soffer-Dudek, 2018; Somer, 2018a).

Uyumsuz hayal kurma bozukluğunun belirtilerine bakıldığında ise, uzun süre hayal kurmak ve hayallerine kendini kaptırmak ile gelen uyumsuz düşünceler genellikle uzun bir süre boyunca devam eder ve kişinin normal yaşamını etkilemeye başlar. Ayrıca birey hayallere kendini kaptırdığında gerçeklikten kopma hissi yaşar ve hayalleri gerçekmiş gibi hisseder. Öyle ki, hayal kurduğunun farkında olmasına rağmen gerçek hayata dönme konusunda zorluk yaşar. Bir diğer belirti ise sosyal izolasyondur. Birey hayal dünyasında daha çok vakit geçirir ve gerçek hayattaki ilişkilerinden uzaklaşabilir. Örneğin, bir müzikten, görüntüden veya konuşmadan etkilenip hızlıca hayal kurmaya başlayabilir. Uyumsuz hayal kurmak, kişinin fiziksel olarak hareketsiz kalmasına neden olabileceği gibi birey hayal kurduğu sırada jest ve mimiklerini kullanma, kendini tıpkı bir filmin içindeymiş gibi hissetme, konuşmalar ve fısıldamalar yoluyla hayal senaryosunu yaşama durumu görülebilir. Son olarak uyumsuz hayal kurma bozukluğu, hayallerde geçirilen uzun zamandan sonra gerçek hayatta ertelenen ve kaçırılan durumlara yönelik pişmanlık hissetme ile karakterizedir (Bigelsen ve ark., 2016; Bigelsen ve Schupak, 2011).

Uyumsuz hayal kurma bozukluğu bir tıbbi veya psikolojik tanı değildir. Bu nedenle, belirli bir yaş aralığı vermek mümkün değildir; ancak belirli araştırmalar sonucunda yaygın şekilde hayal kurma bozukluğuna sahip bireyleri gözlemleyebiliriz. Somer (2002), bu aşırı hayal kurma biçimini tetikleyen durumun travma veya taciz olabileceğini ileri sürmüştür. Çalışmasında, hastalar hayal kurmayı bir başa çıkma yöntemi veya hoş olmayan çevreden bir kaçış olarak kullanmışlardır. Bununla birlikte, Somer’in bulgularını desteklemek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğu söylenebilir.

Uyumsuz hayal kurma bozukluğu bulunan birçok kişi, durumlarının verimsiz olmalarına neden olabileceğini ve bu durumun günlük yaşamlarında bir engel olabileceğini fark eder. Onlar, bu geniş hayalleri işlerken zaman geçmekte ve farkına varmadan koca bir gün fantezilerinde kaybolmaktadır. Somer’in tespitinden yola çıkarak uyumsuz hayal kurma bozukluğunun genellikle kaçış yolu ve huzurlu bir liman olarak görülen hayal âleminde kaybolmak isteyen bireylerin sahip olduğu bir durum olarak görmek kaçınılmazdır.

Birey bazen aşırı hayal kurma durumundan utanç duysa da bu zamanla bir bağımlılığa dönüşür. İşin kötü yanı birey gerçeklikle yüzleştiğinde sorumluluklarını yerine getirmediği ve zaman kaybı yaşadığı anlar sebebiyle olumsuz duygular ve düşünceler içine girebilir. Bu da psikolojik sağlık açısından büyük bir tehlike içermektedir. Bundan dolayıdır ki uyumsuz hayal kurma bozukluğu DSM’de yer almasa da önemli bir uyumsuzluk olarak nitelendirilir. Tedavi edilmesi ve farkındalığının artırılması önem taşımaktadır.

Uyumsuz hayal kurma bozukluğu kişinin sosyal ve özel hayatını olumsuz yönde etkileyen bir durum olmasıyla birlikte bireyi farkında olmadan yerine getiremediği sorumluluklardan ve aksayan hayatından dolayı çıkmaza sokar. Tam da bu durumda uygun tedavi yöntemi ile uyumsuzluk hakkında farkındalığının artırılması ve bireyin kendini fark etmesinin sağlanması, rutin oluşumunu devam ettirme ve bireyi olumsuz etkileyen çoğu faktörlerden uzak kalmasının sağlanması bireyin hayal âleminde kaybolmasını önleyebilir.

Uyumsuz hayal kurma bozukluğuna ilişkin farkındalığı artırmada ilk olarak eğitim programlarından yararlanılabilir. Uyumsuz davranışlar hakkında bilgi veren eğitim programları insanların bu davranışların nedenlerini ve sonuçlarını anlamalarına yardımcı olabilir. Toplumda uyumsuz hayal bozukluğuna yönelik bilgi ve farkındalık arttıkça kişiler daha önce farkında olmadıkları belirtileri tanımlayabilirler. Bir diğer farkındalık arttırma yolu olarak da kampanyalardan bahsedilebilir. Kampanyalar, uyumsuz davranışların insanlar üzerindeki etkilerini vurgulayabilir ve bu davranışlardan kurtulmak için destek sağlayabilecek kaynakları tanıtabilir. Kampanyaların yanı sıra toplumda konuşmalar yapmak bu davranışların sağlıklı olmadığı ve tedavi edilebilir olduğu mesajını verebilir. Toplumda bu bozukluğa sahip kişilerin, bu davranışların tedavi edilebileceği konusunda bilinçlendirilmesi tedaviye başlamaları için bir adım olabilir. Aynı zamanda farkındalığı artırmak için internet ve medya kullanımı da önemli olabilir, örneğin uyumsuz hayal kurma bozukluğu hakkında bilgi veren internet siteleri ve sosyal medya hesapları, insanların uyumsuz hayal kurma bozukluğu belirtilerini daha iyi tanımlamasına yardımcı olabilir. Ayrıca, uyumsuz hayal kurma bozukluğu tedavisi hakkında bilgilendirici videolar, belgeseller ve makaleler yayımlanarak da farkındalık artırılabilir. Bir diğer yol olarak ise psikolojik yardım kuruluşlarına maddi ve manevi destek sağlamak gösterilebilir. Bu destek sayesinde uyumsuz hayal kurma bozukluğu tedavisi için erişilebilir kaynakların artırılmasına yardımcı olunabilir. Bununla birlikte, toplum içinde önyargıları kırmanın da farkındalık artırma konusunda önemli bir yeri olduğundan söz edebiliriz. Birçok insan uyumsuz hayal kurma bozukluğuna sahip olan kişiler hakkında yanlış inançlara sahip olabilir. Farkındalık arttıkça bu önyargılar azaltılabilir ve toplumda daha destekleyici bir ortam oluşabilir. Böylelikle bireylerin tedaviye erişim sağlamaktan çekinmemesi ve tedavi için araştırma yapmaları sağlanabilir. Bu nedenle, toplumda uyumsuz hayal kurma bozukluğu ile mücadele için kaynakların artırılması ve tedaviye erişimin kolaylaştırılması önemlidir. Uyumsuz hayal kurma bozukluğu sadece bireyleri değil aynı zamanda ailelerini ve yakın çevrelerini de etkileyebilir. Bu sebeple, uyumsuz hayal kurma bozukluğu farkındalığının artırılması, ailelerin ve yakın çevrenin bu konuda daha bilinçli ve destekleyici olmalarına yardımcı olabilir.

Uyumsuz hayal kurma bozukluğunun tedavisini doğru yönetebilmek için öncelikle bozukluğun ne gibi faktörlerle tetiklendiğini bilmeliyiz. Prof. Dr. Eli Somer (2002), uyumsuz hayal kurma bozukluğunu tetikleyen etmenleri ve etkileme yüzdelerini şu şekilde sıralamıştır: Müzik dinlemek (%90), müzik duymak (%61), televizyon izlemek (%67), okumak (%65), sosyal medya (%33), çevrimiçi video izlemek (%51) ve internette vakit geçirmek (%39).

Müzik dinlemek büyük ölçüde uyumsuz hayal kurmayı kolaylaştıran bir uyaran olarak görülmektedir. Bireyler müzik dinleyerek daha çok ve daha kolay biçimde hayal kurabilir ve bir film setindeymişçesine hayallere dalabilir. Kimi bireyler sadece müzik dinleyip yatağında saatlerce hayal kurabilirken kimi ise ileri seviye uyumsuz hayal kurma bozukluğuna uygun biçimde saatlerce bir tiyatro sahnesinde veya film setinde kurduğu hayali, senaryoyu tek başına canlandırabilir. Müzik, bireyi daha da heveslendirip içinde bulunduğu gerçeği unutmasını sağlayabilir. Bu yüzden özellikle uyumsuz hayal kurma bozukluğuna sahip bireylerin tek başına odada kalması, kapıyı kilitlemesi ve müzik ile birlikte hayale daha kolay adaptasyon sağlaması mümkündür. Uyumsuz hayal kurma güçlü bir özlemle ilişkilendirilir, çağrıştırıcı müzikle etkinleştirilebilir veya sürdürülebilir ve sıklıkla hızlanma, sallanma veya el hareketleri gibi basmakalıp fiziksel hareketler eşlik edebilir (Somer, 2002). Birey sadece bir müzik sesi ile oturduğu yerden senaryosunu kurmaya başlayabilir ve odaklandığı konudan çok rahat sapabilir.

Televizyon izleme alışkanlığı da günümüzde bireylerin günlük yaşamının önemli bir parçası hâline gelmiştir. Çoğu zaman televizyon izlemek bireyin hayal dünyasını genişletebilir ve izlenen içerikler aracılığıyla yeni keşifler yapmasına olanak tanıyabilir ancak, bu durum bazen bireylerin gerçeklik ile sanal dünya arasında sınırları bulandırmasına neden olabilir. Örneğin, bir bireyin bir dizi veya film izlemesi sonucunda, izlediği karakterlere hayranlık duyması ve onlar gibi olmaya çalışması oldukça yaygın bir durumdur. Bu durum bazen tehlikeli boyutlara varabilir. Özellikle, yabancı kültürlere ait içeriklerin popülerleşmesiyle birlikte, izleyiciler kendilerini o kültüre aitmiş gibi hissedebilirler. Eğer bir birey izlediği içerikteki karakterleri kendi hayal dünyasına alıp onlarla sevgili veya arkadaş gibi ilişkilendiği hayaller kurmaya başlarsa ve gerçeklik ile hayal arasındaki sınırları kaybederse, bu durum bireyin hayallerinde kaybolmaya başladığına işaret edebilir. Eğer birey, yukarıda bahsedilen türden semptomlar yaşıyorsa öncelikle dizi ve film izlemeye ara vermesi gerekmektedir. Bunun yerine, dikkatini toplayabileceği aktivitelere yönelmeli ve günlük rutinini sürdürmelidir. Ayrıca, mümkün olduğunca yalnız kalmaktan kaçınmalı ve sosyal etkileşime girerek destek almalıdır. Örneğin, meditasyon gibi zihinsel odaklanma teknikleri deneyebilir, teknolojik uygulamalardan uzak durarak zihinsel açıdan dinlenmeye çalışabilir. Özellikle verilen sorumlulukları tek başına tamamlamak yerine bu süreçte yardım alması iyi olabilir. Çünkü birey sorumluluklarından kaçmak için bile hayal dünyasına dalmaya eğilimli olabilir ve bu durum dış dünyayla kopukluğunu artırabilir.

Okuma alışkanlığı da uyumsuz hayal kurmayı tetikleyen unsurlardan biridir. Okuma, hayatımızın önemli bir parçası olmasına rağmen, bazı durumlarda medyaya benzer riskler içerebilir. Film izlemeyle kıyaslandığında okumanın etkilerinin benzer oranda olduğu gözlemlenmiştir. Kitap okumanın faydalı bir alışkanlık olduğu bilinmektedir. Özellikle sanal kitap platformlarında milyonlarca insanın kitap okumaya olan tutkusunu gözlemlemek mümkündür. Ancak, bu tutkunun sadece okuma aşkıyla mı ilgili olduğu yoksa kitap karakterlerine olan bir bağlanmanın mı söz konusu olduğu konusu üzerinde durulmalıdır. Kitap okumak, insanı farklı dünyalara taşıyabilir ve öğretici olabilir. Uyumsuz hayal kurma bozukluğuna sahip bireyler için ise bu durum farklılık gösterebilir. Bu kişiler için, kitaplar, izledikleri film veya diziler yeni karakterlerle tanışmalarına ve hayal dünyalarına yeni unsurlar eklemelerine neden olabilir. Örneğin, bu belirtileri göstermeyen kişiler bir kitaptaki karakterin betimlemesiyle yetinirken uyumsuz hayal kurma bozukluğuna sahip bir birey bu karakteri gerçek bir sevgili gibi hayal edip ona bağlanabilir ve onu gerçek biri gibi beklemeye başlayabilir. Birey bu hayallerin gerçek olmadığını bilse de içinden çıkmakta zorlanabilir, bu sebeple, sosyal ilişkiler kurarak ve psikolojik destek alarak bu hayalleri aşmalıdır.

Sosyal medya kullanımına gelecek olursak günümüzde herkesin sıklıkla kullandığı sosyal medya platformları çoğu kişinin teknolojik aletlere bağımlılığını artırmaktadır. Sosyal medya platformları bireyi kolayca disosiyatif (gerçeklerden uzaklaşma) hâle getirebilir (Ross ve ark., 2020). Birey sevdiği, hayranı olduğu, öğrenmek istediği, ulaşmak istediği çoğu şeye sosyal medya ile çok kolay erişim sağlayabilir. Zaman geçsin diye girilen platformlar bizi yalnızca kendine bağlamakla yetinmez aynı zamanda birtakım psikolojik problemlere de yol açabilir (Anderson ve Jiang, 2018). Sosyal medyada gezinmek için fazla bir yoğunlaşma ve dikkat gerekmemektedir. Parlak renkler, sürekli değişen sesler ve kısa süreli videolar sosyal medyayı kullanan çocuklarda dikkat sürelerinin kısalmasına sebep olabilir (Levenson ve ark., 2016). Psikologların dikkat eksikliği tedavisinde sıklıkla kullandığı dopamin orucu yönteminin amaçlarından biri sosyal medya kullanımını azaltmak veya durdurmaktır. Peki, uyumsuzluk bu noktada nerede yer alıyor? Uyumsuz hayal kurma bozukluğu sosyal medyada karşımıza çıkan karakterler, kişilikler, izlenilen kısa videolar ile birlikte tetiklenebilir ve bireyi disosiyatif bir yaşama sürükleyebilir. Örneğin, bireyler hiç tanımadığı bir fenomene âşık olabilir, izlediği kısa videoların başrolünü kendisiymiş gibi hayal edebilir veya kendisi de bir fenomen olma hayaliyle kafasında yeni senaryolar türetebilir. Bu bağlamda sosyal medyanın uyumsuz hayal kurma bozukluğu açısından çeşitli tehditler oluşturduğu bir gerçektir. Tüm bu etmenler uyumsuz hayal kurma bozukluğunu artırmakta ve bireyi içinde bulunmadığı bir dünyaya bağlamaya teşvik edicidir. Uyumsuz hayal kurma bozukluğunun tam olarak kesinleşmiş bir tedavi yöntemi olmasa da çoğu uzman psikolog veya psikiyatr bireyin içinde bulunduğu duruma ve belirtilere göre çeşitli tedavi yöntemleri uygulamaktadır. Bu tedavi yöntemlerinden biri en yaygın terapi ekollerinden biri olan bilişsel-davranışçı terapidir. Bu terapi, bireyin yanlış inançlarını ve/veya olumsuz düşüncelerini yeniden yapılandırmasına ve olumlu davranışları benimsemesine yardımcı olur (Sommer, 2018b). Bir diğer yaygın terapi yöntemi ise psikodinamik terapidir. Bu terapi, bireyin zihinsel süreçlerini ve duygusal deneyimlerini keşfetmeye odaklanır ve bu sayede olumsuz davranışlarının kökenleriyle yüzleşmesine yardımcı olur. Uyumsuz davranışlarla başa çıkmak için ilaç tedavisi de kullanılabilir (Sommer, 2018b). Ancak ilaç tedavisi genellikle diğer tedavi yöntemleriyle birlikte kullanılır. Bu tür tedavi yöntemleri ve terapi sürecinde verilen ödevlerle birlikte birey içinde bulunduğu soyut dünyadan çıkarak gerçek dünyaya dönebilir, sorumluluklarını ve görevlerini yerine getirebilir. Bundan dolayı bireyin önce bu bozukluğun farkına varması ardından tetikleyen etmenleri azaltması ve bir uzmana görünmesi önemlidir.

Uyumsuz hayal kurma bozukluğu günlük yaşamı ve işlevselliği etkileyen, aşırı ve içine kapalı hayal kurmayı içeren, karmaşık ve henüz tam olarak anlaşılamamış bir fenomendir. Uyumsuz hayal kurma üzerine yapılan araştırmalar hâla erken aşamalardadır ve bu durumun nedenleri ve potansiyel tedavilerinin daha iyi anlaşılması için daha fazla çalışma gerekmektedir.

Uyumsuz hayal kurmayı çalışmanın temel zorluklarından biri, DSM-5 veya ICD-11 gibi tanısal kitaplarda ölçütlerin henüz belirlenmemesi ve bu durumun resmi bir tanısının olmamasıdır. Bu nedenle, bu durum için belirlenmiş tanı kriterleri veya tedavi yönergeleri yoktur. Ancak, bazı araştırmalar uyumsuz hayal kurmanın obsesif-kompulsif bozukluk (OKB), dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, depresyon ve anksiyete gibi diğer psikolojik zorlanmalarla ilişkili olabileceğini öne sürmektedir (Soffer-Dudek ve Somer, 2018). Bilişsel davranışçı terapi ve diğer terapötik yaklaşımlar bazı bireylerde uyumsuz hayal kurma semptomlarını azaltmada umut verici sonuçlar göstermiştir ancak etkinliklerinin belirlenmesi için daha fazla araştırma gerekmektedir. Uyumsuz hayal kurma bozukluğunda asıl önemli olan farkındalığın artırılmasıdır. Özellikle çalışmaların hâla erken aşamada olduğu düşünüldüğünde, henüz yeni tanınan bu bozukluğa ilişkin bireylerde farkındalığın artırılması ve çeşitli tedavi yöntemlerinin uygulanması bireyin hayallerini kontrol altına almasını sağlayabilir.

Sonuç olarak uyumsuz hayal kurma karmaşık bir fenomen olup hem bilimsel hem de toplumsal olarak daha fazla araştırılmaya ihtiyaç duymaktadır. Bu durum için henüz belirlenmiş bir tedavi yoktur ancak uyumsuz hayal kurma semptomları yaşayan bireyler uzmanlardan yardım alarak başa çıkma stratejileri geliştirebilir ve altta yatan psikiyatrik durumları ele alabilme konusunda kendilerine fayda sağlayabilirler.

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Association.

Anderson, M. ve Jiang, J. (2018). Teens, social media & technology. Pew Research Center, 31, 1673-1689.

Bigelsen, J. ve Schupak, C. (2011). Compulsive fantasy: Proposed evidence of an under-reported syndrome through a systematic study of 90 self-identified non-normative fantasizers. Consciousness and Cognition, 20(4), 1634-1648.

Bigelsen, J., Lehrfeld, J. M., Jopp, D. S. ve Somer, E. (2016). Maladaptive daydreaming: Evidence for an under-researched mental health disorder. Consciousness and Cognition, 42, 254-266.

Levenson, J. C., Shensa, A., Sidani, J. E., Colditz, J. B. ve Primack, B. A. (2016). The association between social media use and sleep disturbance among young adults. Preventive Medicine, 85, 36-41.

National Institute of Mental Health. (2020, May). Schizophrenia. NIMH.

Ross, C. A., Ridgway, J. ve George, N. (2020). Maladaptive daydreaming, dissociation, and dissociative disorders. Psychiatric Research and Clinical Practice, 2(2), 53-61.

Schimmenti, A., Sideli, L., La Marca, L., Gori, A. ve Terrone, G. (2019). Reliability, validity, and factor structure of the maladaptive daydreaming scale (MDS–16) in an Italian sample. Journal of Personality Assessment, 102(5), 689-701.

Soffer-Dudek, N. ve Somer, E. (2018). Trapped in a daydream: Daily elevations in maladaptive daydreaming are associated with daily psychopathological symptoms. Frontiers in Psychiatry, 9, 194.

Somer, E. (2002). Maladaptive daydreaming: A qualitative inquiry. Journal of Contemporary Psychotherapy, 32, 197-212.

Somer, E. (2018a). The micro-politics of a novel mental condition: Legitimization in the discourse of maladaptive daydreamers. Qualitative Report, 23(8), 1983-2002.

Somer, E. (2018b). Maladaptive daydreaming: Ontological analysis, treatment rationale; a pilot case report. Frontiers in the Psychotherapy of Trauma and Dissociation, 1(2), 1-22.

Somer, E., Soffer-Dudek, N., Ross, C. A. ve Hâlpern, N. (2017). Maladaptive daydreaming: Proposed diagnostic criteria and their assessment with a structured clinical interview. Psychology of Consciousness: Theory, Research, and Practice, 4(2), 176-189.